Sửa Luật Dầu khí: Mở rộng tư duy phát triển chuỗi năng lượng ngoài khơi

Mới đây, tại Hội nghị tham vấn đối với hồ sơ xây dựng chính sách của Luật Dầu khí (sửa đổi), thay thế Luật Dầu khí năm 2022 do Bộ Công Thương phối hợp với Ủy ban Kinh tế - Tài chính của Quốc hội tổ chức, các đại biểu đánh giá Luật Dầu khí năm 2022 và các văn bản hướng dẫn đã tạo khung pháp lý tương đối ổn định cho hoạt động dầu khí, góp phần quan trọng vào ngân sách nhà nước, phát triển kinh tế - xã hội, bảo đảm an ninh năng lượng và chủ quyền quốc gia trên biển.

Tuy nhiên, quá trình triển khai Luật đang đối mặt với nhiều thách thức mới, khi trữ lượng tại các mỏ hiện hữu suy giảm nhanh, các phát hiện mới chủ yếu là mỏ nhỏ, mỏ cận biên, ở vùng nước sâu, xa bờ, chi phí cao và rủi ro lớn. Cùng với biến động giá dầu khí và thời gian thu hồi vốn kéo dài, điều này làm giảm sức hấp dẫn của môi trường đầu tư dầu khí Việt Nam.

Bên cạnh đó, một số thủ tục, quy trình quản lý còn phức tạp, thời gian phê duyệt kéo dài; việc phân cấp, phân quyền chưa thực sự hiệu quả; cơ chế hợp đồng và chính sách ưu đãi đầu tư vẫn còn bất cập, chưa đủ linh hoạt và hấp dẫn để thu hút đầu tư vào các dự án dầu khí có mức độ rủi ro cao.

Trên cơ sở đó, tại Hội nghị, các đại biểu đề xuất nhiều giải pháp nhằm hoàn thiện các chính sách, cơ chế liên quan đến lĩnh vực dầu khí và năng lượng, qua đó góp phần thúc đẩy phát triển ngành công nghiệp này một cách hiệu quả và bền vững hơn.

Ông Lê Mạnh Cường, Phó Tổng Giám đốc Petrovietnam: Cần xem xét điều chỉnh tên gọi hoặc phạm vi Luật Dầu khí theo hướng bao quát hơn, phản ánh đúng thực tiễn phát triển năng lượng ngoài khơi

Phát biểu tại Hội nghị, ông Lê Mạnh Cường, Phó Tổng Giám đốc Tập đoàn Công nghiệp - Năng lượng Quốc gia Việt Nam (Petrovietnam) cho biết, định hướng sửa đổi Luật Dầu khí lần này phù hợp với Nghị quyết 70 và Kết luận 76 của Trung ương, về phát triển ngành công nghiệp - năng lượng theo hướng hiện đại, nâng cao tỷ lệ nội địa hóa và sử dụng hiệu quả tài nguyên. Đây được xem là bước chuyển quan trọng trong tư duy quản lý, từ khai thác tài nguyên đơn thuần sang phát triển một ngành công nghiệp - năng lượng hiện đại, phù hợp với xu thế chuyển dịch năng lượng toàn cầu và các yêu cầu chính trị - kinh tế mới.

Theo ông Lê Mạnh Cường, thực tế cho thấy khái niệm năng lượng hiện nay đã mở rộng, dầu khí không chỉ là tài nguyên khai thác mà còn là một bộ phận trong chuỗi năng lượng. Ví dụ, khí thiên nhiên sau khi khai thác ngoài khơi, đưa vào bờ thì sản phẩm cuối cùng chủ yếu vẫn là điện. Tương tự, điện gió ngoài khơi cũng xuất phát từ một dạng tài nguyên thiên nhiên, được khai thác ngoài biển, đưa vào bờ và cuối cùng cũng tạo ra điện. Nếu nhìn từ bản chất này, có thể thấy điện gió ngoài khơi có nhiều điểm tương đồng với dầu khí về quy trình kỹ thuật, quản lý và bảo đảm an ninh - quốc phòng. Do đó, việc quản lý điện gió ngoài khơi theo chuỗi tương tự dầu khí là hợp lý.

Cần xem xét tiếp cận điện gió ngoài khơi theo chuỗi năng lượng, gắn với kinh nghiệm quản lý dầu khí - Ảnh minh hoạ

Vấn đề đặt ra hiện nay là quản lý điện gió ngoài khơi theo cách nào cho phù hợp. Nếu chỉ tiếp cận theo phạm vi Luật Điện lực, thì việc quản lý thường chỉ bắt đầu từ ranh giới đưa điện vào bờ. Trong khi đó, toàn bộ phần ngoài khơi - từ khảo sát tài nguyên, khảo sát đáy biển, phân vùng, bảo đảm an ninh - chủ quyền lại có bản chất rất gần với hoạt động dầu khí và cần được quản lý theo cơ chế đặc thù của lĩnh vực dầu khí. Chính vì vậy, ông Lê Mạnh Cường cho rằng cần xem xét tiếp cận điện gió ngoài khơi theo chuỗi năng lượng, gắn với kinh nghiệm quản lý dầu khí.

“Cần xem xét điều chỉnh tên gọi hoặc phạm vi Luật Dầu khí theo hướng bao quát hơn, phản ánh đúng thực tiễn phát triển năng lượng ngoài khơi, mà không làm mất đi bản chất quản lý đặc thù về tài nguyên, an ninh quốc phòng và chủ quyền biển đảo”, ông Lê Mạnh Cường đề xuất.

Cũng theo ông Lê Mạnh Cường, Petrovietnam có vai trò đặc thù khác với doanh nghiệp năng lượng khác. Petrovietnam vừa là doanh nghiệp, vừa thực hiện một số chức năng được Nhà nước giao trong quản lý hoạt động dầu khí. Trong các hợp đồng chia sản phẩm (PSC), Petrovietnam ký kết với nhà đầu tư không chỉ với tư cách doanh nghiệp, mà còn là đại diện của nước chủ nhà. Đây là đặc điểm khác biệt căn bản so với nhiều tập đoàn năng lượng khác.

Trong thực tế, Petrovietnam không độc quyền hoạt động dầu khí. Nhiều mỏ có sự tham gia của các nhà đầu tư trong và ngoài nước, Petrovietnam có mỏ giữ 100% vốn, có mỏ chỉ nắm tỷ lệ nhỏ, có mỏ là nhà điều hành, có mỏ không phải nhà điều hành. Tuy nhiên, dù Petrovietnam có tham gia sở hữu hay không, Nhà nước vẫn cần một đầu mối đủ năng lực, kinh nghiệm và trách nhiệm để thực hiện quản lý tổng thể các hoạt động ngoài khơi, đặc biệt liên quan đến an ninh quốc phòng. Đầu mối đó hiện nay chính là Petrovietnam.

Về dịch vụ dầu khí, ông Lê Mạnh Cường cho biết, doanh thu từ lĩnh vực này hiện chiếm khoảng 17%, tương đương với khai thác dầu khí. Việt Nam hiện đã có thể tự thiết kế, chế tạo và xây dựng hầu hết các công trình dầu khí ngoài khơi, thậm chí xuất khẩu giàn khoan, chân đế, kết cấu thép cho điện gió ngoài khơi ra thị trường quốc tế. Điều này cho thấy mức độ tương đồng rất cao giữa công nghiệp dầu khí và công nghiệp điện gió ngoài khơi.

Tuy nhiên, trong lĩnh vực điện lực, nhiều dự án vẫn phải phụ thuộc vào nhà thầu nước ngoài do thiếu cơ chế khuyến khích sử dụng dịch vụ trong nước.

Từ những phân tích trên, ông Lê Mạnh Cường kiến nghị cần sớm có các quyết sách rõ ràng, nhất quán về cơ chế quản lý và chính sách phát triển điện gió ngoài khơi, gắn với chuỗi năng lượng và kinh nghiệm dầu khí. Điều này, vừa nâng cao nội địa hóa, vừa giảm phụ thuộc nước ngoài, bảo đảm tiến độ và hiệu quả đầu tư cho các dự án năng lượng, đặc biệt là điện gió ngoài khơi.

Liên quan đến hoạt động dầu khí, Thứ trưởng Bộ Công Thương Nguyễn Hoàng Long cho biết, dù được xác định là lĩnh vực được ưu đãi, nhưng khi triển khai, nhiều dịch vụ dầu khí lại gặp khó khăn do phải tuân thủ các quy định pháp luật khác nhau, dẫn đến việc chính sách ưu đãi không phát huy hiệu quả như kỳ vọng. Đây là một trong những vướng mắc lớn mà Petrovietnam và ngành dầu khí đang gặp phải, cần được xem xét điều chỉnh theo hướng đồng bộ và thực chất hơn.

Theo Thứ trưởng Nguyễn Hoàng Long, trong bối cảnh hiện nay, việc sửa đổi, bổ sung Luật Dầu khí là rất cần thiết. Không chỉ để tháo gỡ khó khăn cho hoạt động dịch vụ dầu khí, mà quan trọng hơn là để đáp ứng yêu cầu phát triển của ngành trong giai đoạn mới.

TS. Phan Ngọc Trung: Nhiệm vụ quan trọng của việc sửa luật là tạo điều kiện để khai thác tài nguyên dầu khí nhanh hơn, hiệu quả hơn, tận dụng tối đa giai đoạn chuyển tiếp trước khi xu thế chuyển dịch năng lượng toàn cầu diễn ra mạnh mẽ và sâu rộng hơn.

Phát biểu tại Hội nghị, TS. Phan Ngọc Trung, Trưởng Ban Tư vấn - Phản biện Hội Dầu khí Việt Nam cho biết, hiện nay, trữ lượng dầu khí có thể khai thác chỉ còn khoảng 50%, trong khi phần lớn các phát hiện mới là mỏ nhỏ, mỏ cận biên, phân tán, điều kiện địa chất phức tạp, hàm lượng tạp chất cao, nằm ở vùng nước sâu, xa bờ, chi phí lớn và rủi ro cao.

Do đó, nhiệm vụ quan trọng của việc sửa luật là tạo điều kiện để khai thác tài nguyên dầu khí nhanh hơn, hiệu quả hơn, tận dụng tối đa giai đoạn chuyển tiếp trước khi xu thế chuyển dịch năng lượng toàn cầu diễn ra mạnh mẽ và sâu rộng hơn. Việc thay đổi luật không phải để làm khác đi bản chất của ngành, mà nhằm thích ứng với thực tiễn mới và bảo đảm khai thác hợp lý nguồn tài nguyên còn lại.

Bên cạnh đó, cần tránh áp dụng Luật Dầu khí một cách cứng nhắc. Trong một lĩnh vực có tính kỹ thuật cao và biến động mạnh như dầu khí, nếu quy trình, thủ tục quá phức tạp, kéo dài, sẽ làm mất cơ hội đầu tư và làm giảm hiệu quả khai thác. Vì vậy, cần xem xét cơ chế cho phép triển khai nhanh hơn đối với các dự án phù hợp, thay vì phải trải qua đầy đủ các thủ tục theo cách truyền thống.

“Luật cần mở rộng tầm nhìn sang các dạng tài nguyên và nguồn năng lượng mới có liên quan. Bên cạnh dầu khí truyền thống, cần nghiên cứu đưa vào phạm vi điều chỉnh các nguồn năng lượng như điện gió ngoài khơi, hydro tự nhiên, các dạng năng lượng phát sinh trong quá trình khai thác, hoặc các cấu phần năng lượng mới trong tương lai. Về bản chất, quy trình tìm kiếm, thăm dò và khai thác các nguồn này có nhiều điểm tương đồng với dầu khí, nên việc tiếp cận theo chuỗi năng lượng là hoàn toàn phù hợp”, TS Phan Ngọc Trung nhận định.

Ngoài ra, cần nhấn mạnh vai trò của nội địa hóa trong hoạt động dịch vụ dầu khí. Thực tế cho thấy, các đơn vị dịch vụ của Petrovietnam hiện đã đủ năng lực thực hiện nhiều hạng mục kỹ thuật phức tạp, kể cả tại các mỏ nhỏ, mỏ cận biên. Nếu không có chính sách phù hợp, nguy cơ để các nhà thầu nước ngoài chiếm lĩnh thị trường và làm giảm vai trò của doanh nghiệp trong nước là rất rõ ràng.

Do đó, Luật Dầu khí cần có các quy định hỗ trợ cụ thể để doanh nghiệp dịch vụ dầu khí trong nước được ưu tiên tham gia những phần việc mà Việt Nam có đủ năng lực, đồng thời vẫn mở cửa có chọn lọc đối với công nghệ cao từ nước ngoài. Cách tiếp cận này vừa bảo đảm hiệu quả kinh tế, vừa nâng cao năng lực công nghiệp quốc gia.

Cuối cùng, TS Phan Ngọc Trung cho rằng, việc xem xét mở rộng phạm vi điều chỉnh của Luật Dầu khí, hoặc định vị lại luật trong tổng thể các luật về năng lượng, là cần thiết để phản ánh đúng thực tiễn phát triển của ngành. Quan trọng nhất là thông qua lần sửa đổi này, luật cần giải quyết được các vướng mắc hiện hữu và mở ra không gian phát triển mới cho ngành dầu khí - năng lượng trong dài hạn.

Mạnh Tưởng