Quản lý tri thức và phát triển nguồn nhân lực trong chương trình điện hạt nhân: Kinh nghiệm quốc tế, hàm ý cho Việt Nam

I. Mở đầu:

Trong bối cảnh điện hạt nhân đang được nhiều quốc gia tái khẳng định vai trò như một nguồn điện nền ổn định, phát thải carbon thấp trong toàn bộ vòng đời và góp phần bảo đảm an ninh năng lượng dài hạn, Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế (IAEA) đã tổ chức Hội nghị quốc tế về Quản lý tri thức hạt nhân và Phát triển nguồn nhân lực năm 2024 tại Vienna. Kỷ yếu hội nghị (Proceedings) được xuất bản chính thức vào đầu năm 2026, tổng kết một cách hệ thống kinh nghiệm quốc tế, các xu hướng mới trong quản trị tri thức và phát triển nhân lực hạt nhân.

Các tham luận, thảo luận tại hội nghị cho thấy: Thành công của một chương trình điện hạt nhân không chỉ phụ thuộc vào lựa chọn công nghệ, mô hình tài chính, hay năng lực đầu tư, mà trước hết phụ thuộc vào năng lực con người và hệ thống quản lý tri thức quốc gia. Điện hạt nhân là lĩnh vực có vòng đời dự án kéo dài 60-80 năm, hàm lượng kỹ thuật cao, yêu cầu an toàn nghiêm ngặt và phụ thuộc sâu sắc vào tri thức chuyên sâu được tích lũy, chuyển giao qua nhiều thế hệ. Vì vậy, Quản lý tri thức hạt nhân (Nuclear Knowledge Management - NKM) và Phát triển nguồn nhân lực (Human Resource Development - HRD) được xác định là hai trụ cột quyết định tính bền vững, khả năng phục hồi và năng lực tiến bộ của chương trình hạt nhân quốc gia.

II. Giáo dục và đào tạo hạt nhân - Nền tảng của phát triển bền vững:

Trong bối cảnh năng lượng hạt nhân đang bước vào một giai đoạn phục hồi, mở rộng trên phạm vi toàn cầu, vấn đề giáo dục và đào tạo (Education & Training) không chỉ là một hoạt động hỗ trợ, mà trở thành trụ cột chiến lược bảo đảm tính an toàn, an ninh và bền vững của chương trình hạt nhân quốc gia.

Tại Hội nghị quốc tế 2024, chủ đề “Education & Training for Nuclear” (Giáo dục và đào tạo hạt nhân) được xác định là một trong những nội dung trọng tâm gắn với trụ cột “Sustainability - Resilience and Progress” (Tính bền vững - Khả năng phục hồi và Sự tiến bộ). Các thảo luận cho thấy một nhận thức chung: Nếu không có một hệ sinh thái đào tạo toàn diện, liên tục và thích ứng với công nghệ mới, thì mọi chiến lược phát triển điện hạt nhân đều thiếu nền móng dài hạn.

1. Giáo dục hạt nhân - Xây dựng năng lực từ gốc:

Báo cáo Hội nghị nhấn mạnh rằng: Giáo dục đại học về hạt nhân cần được thiết kế theo hướng:

- Bảo đảm nền tảng khoa học - kỹ thuật vững chắc (vật lý lò phản ứng, thủy nhiệt, an toàn, nhiên liệu, I&C, quản lý chất thải…).

- Gắn kết chặt chẽ với yêu cầu thực tiễn của ngành công nghiệp.

- Tích hợp các yếu tố an toàn, an ninh và chất lượng văn hóa.

- Chuẩn bị nguồn nhân lực cho cả chương trình điện hạt nhân truyền thống lẫn các công nghệ mới như lò mô-đun nhỏ (SMR), lò thế hệ IV và các ứng dụng phi điện.

Một xu hướng nổi bật được chia sẻ tại hội nghị là tăng cường liên kết đại học - viện nghiên cứu - doanh nghiệp, hình thành các mạng lưới đào tạo khu vực và quốc tế. Các mạng lưới này cho phép chia sẻ chương trình, giảng viên, học liệu và thực tập, đặc biệt có ý nghĩa đối với các quốc gia mới bắt đầu chương trình điện hạt nhân.

Bên cạnh đó, việc chuẩn hóa chương trình đào tạo theo hướng tiếp cận năng lực (competency-based approach) được coi là điều kiện tiên quyết để bảo đảm tính tương thích quốc tế và khả năng dịch chuyển nhân lực trong ngành.

2. Đào tạo nghề nghiệp và đào tạo tại chỗ - Bảo đảm sẵn sàng vận hành:

Nếu giáo dục đại học xây dựng nền tảng tri thức, thì đào tạo nghề nghiệp và đào tạo tại chỗ (on-the-job training) là công cụ chuyển hóa tri thức thành năng lực vận hành thực tế.

Hội nghị nhấn mạnh một số nguyên tắc cốt lõi:

- Áp dụng Tiếp cận hệ thống cho đào tạo (Systematic Approach to Training - SAT) trong toàn bộ vòng đời đào tạo.

- Sử dụng mô phỏng toàn diện (full-scope simulators) cho đào tạo vận hành.

- Lồng ghép đào tạo đa lĩnh vực để hình thành hiểu biết hệ thống.

- Đánh giá năng lực định kỳ và đào tạo bồi dưỡng liên tục.

Đối với các quốc gia đang triển khai dự án điện hạt nhân đầu tiên, đào tạo không chỉ phục vụ vận hành, mà còn phải chuẩn bị năng lực cho giai đoạn xây dựng, nghiệm thu, thử nghiệm và vận hành thương mại. Kinh nghiệm quốc tế cho thấy đào tạo cần bắt đầu sớm nhiều năm trước khi nhà máy đi vào hoạt động.

3. Thu hút và giữ chân thế hệ trẻ - Bài toán chiến lược:

Một thách thức xuyên suốt được nhấn mạnh tại Hội nghị là tình trạng “khoảng trống thế hệ” khi một lực lượng chuyên gia giàu kinh nghiệm sắp nghỉ hưu, trong khi ngành hạt nhân phải cạnh tranh gay gắt với các lĩnh vực công nghệ cao khác. Do đó, chiến lược giáo dục - đào tạo cần gắn với:

- Hoạt động truyền thông khoa học và STEM từ bậc phổ thông.

- Các chương trình thực tập, học bổng và hỗ trợ học cao học.

- Tạo môi trường nghề nghiệp hấp dẫn, minh bạch và có lộ trình phát triển rõ ràng.

- Thúc đẩy bình đẳng giới và trao quyền cho phụ nữ trong lĩnh vực hạt nhân.

IAEA đã triển khai nhiều sáng kiến quốc tế về học bổng, mạng lưới đào tạo và trường quản lý năng lượng hạt nhân nhằm tăng cường nguồn nhân lực trẻ; đồng thời thúc đẩy trao đổi chuyên gia giữa các quốc gia thành viên.

4. Công nghệ số và AI - Thay đổi phương thức đào tạo:

Một điểm mới quan trọng tại Hội nghị 2024 là vai trò của công nghệ số, đặc biệt là trí tuệ nhân tạo và các mô hình ngôn ngữ lớn (LLMs), trong hỗ trợ đào tạo và quản lý tri thức. Các ứng dụng được thảo luận bao gồm:

- Nền tảng học tập trực tuyến tích hợp.

- Thư viện tri thức số hóa.

- Hệ thống hỗ trợ ra quyết định dựa trên AI.

- Công cụ hỗ trợ đào tạo cá nhân hóa.

Tuy nhiên, các đại biểu cũng lưu ý rằng: Công nghệ chỉ là công cụ hỗ trợ; yếu tố con người, văn hóa tổ chức và kỷ luật an toàn vẫn là trung tâm của hệ thống đào tạo hạt nhân.

5. Hàm ý đối với Việt Nam:

Đối với Việt Nam - quốc gia đang có chiến lược phát triển điện hạt nhân trong bối cảnh chuyển dịch năng lượng - nội dung “Education & Training for Nuclear” mang nhiều hàm ý quan trọng:

(1) Cần xây dựng một chiến lược phát triển nguồn nhân lực hạt nhân dài hạn, gắn với kịch bản cụ thể của chương trình điện hạt nhân.

(2) Duy trì và củng cố các cơ sở đào tạo hiện có; đồng thời tăng cường hợp tác quốc tế.

(3) Áp dụng phương pháp tiếp cận dựa trên năng lực và SAT trong đào tạo chuyên sâu.

(4) Chủ động tham gia các mạng lưới đào tạo và chương trình hỗ trợ của IAEA.

(5) Kết hợp đào tạo hạt nhân với các lĩnh vực công nghệ mới như AI, chuyển đổi số và phân tích dữ liệu.

Có thể khẳng định rằng: Trong mọi giai đoạn phát triển - từ chuẩn bị hạ tầng, xây dựng, vận hành, kéo dài tuổi thọ đến tháo dỡ - giáo dục và đào tạo hạt nhân chính là bảo hiểm dài hạn của an toàn và phát triển bền vững.

Không có nguồn nhân lực chất lượng cao, không có quản lý tri thức hiệu quả, thì không thể có một chương trình điện hạt nhân an toàn, hiện đại và được xã hội tin cậy.

Nếu giáo dục và đào tạo tạo nền móng dài hạn cho năng lực quốc gia, thì dự án xây dựng mới (newbuild) chính là phép thử thực tế đầu tiên đối với hệ thống NKM-HRD. Chính trong quá trình triển khai dự án cụ thể, mức độ sẵn sàng về nhân lực và quản lý tri thức mới được kiểm chứng toàn diện.

III. Phát triển nguồn nhân lực cho dự án điện hạt nhân mới:

Trong khuôn khổ Hội nghị quốc tế năm 2024, IAEA dành một chuyên đề riêng về “NKM-HRD Aspects of Newbuilds and Supporting Research”, nhấn mạnh mối liên hệ hữu cơ giữa quản lý tri thức hạt nhân (Nuclear Knowledge Management - NKM), phát triển nguồn nhân lực (Human Resource Development - HRD) và các dự án xây dựng mới (newbuilds).

Thông điệp xuyên suốt là: Một dự án điện hạt nhân mới không chỉ là dự án xây dựng công trình, mà là quá trình xây dựng năng lực quốc gia (bao gồm năng lực kỹ thuật, năng lực quản lý, năng lực pháp quy và năng lực nghiên cứu hỗ trợ).

1. Newbuild không chỉ là kỹ thuật, mà là chuyển giao tri thức:

Theo nội dung chuyên đề, các dự án xây dựng nhà máy điện hạt nhân mới thường kéo dài 10-15 năm, với sự tham gia của nhiều bên: Chủ đầu tư, cơ quan pháp quy, nhà thầu EPC, nhà cung cấp công nghệ, viện nghiên cứu và các trường đại học. Trong quá trình này, khối lượng tri thức được tạo ra và trao đổi là rất lớn:

- Thiết kế cơ sở và thiết kế chi tiết.

- Phân tích an toàn.

- Hồ sơ cấp phép.

- Thử nghiệm và nghiệm thu.

- Quy trình vận hành và bảo trì.

Nếu không có chiến lược NKM bài bản, một phần đáng kể tri thức có thể bị phân tán, thất thoát, hoặc phụ thuộc quá mức vào chuyên gia nước ngoài. Vì vậy, IAEA nhấn mạnh yêu cầu tích hợp quản lý tri thức ngay từ giai đoạn chuẩn bị dự án, thay vì coi đó là hoạt động bổ trợ sau này.

2. Phát triển nguồn nhân lực theo vòng đời dự án:

Chuyên đề chỉ rõ nhu cầu nhân lực thay đổi theo từng giai đoạn của dự án newbuild:

- Giai đoạn chuẩn bị hạ tầng (Phase 1-2): Cần chuyên gia phân tích khả thi, hoạch định chính sách, xây dựng khung pháp lý và đánh giá địa điểm.

- Giai đoạn xây dựng và lắp đặt: Nhu cầu cao về kỹ sư thiết kế, giám sát chất lượng, chuyên gia an toàn, chuyên gia thử nghiệm.

- Giai đoạn chạy thử và vận hành thương mại: Cần đội ngũ vận hành, bảo dưỡng, kỹ thuật I&C, quản lý nhiên liệu và phân tích an toàn.

- Giai đoạn dài hạn: Bổ sung năng lực kéo dài tuổi thọ, nâng cấp hệ thống và tháo dỡ.

IAEA đặc biệt lưu ý: Đào tạo phải đi trước tiến độ xây dựng nhiều năm, bởi quá trình hình thành một chuyên gia vận hành lò phản ứng, hoặc chuyên gia an toàn cấp cao có thể mất 5-10 năm.

Do đó, kế hoạch HRD cần được xây dựng đồng bộ với lộ trình dự án, bảo đảm không xảy ra “khoảng trống năng lực” khi nhà máy đi vào vận hành.

3. Vai trò của nghiên cứu hỗ trợ (Supporting Research):

Một điểm nhấn quan trọng của chuyên đề là vai trò của nghiên cứu hỗ trợ trong nước đối với tính bền vững của chương trình điện hạt nhân. IAEA chỉ ra rằng: Các quốc gia thành công trong triển khai newbuild đều duy trì năng lực nghiên cứu trong các lĩnh vực:

- Phân tích an toàn và mô hình hóa tính toán.

- Thủy nhiệt - cơ học nhiên liệu.

- Đánh giá lão hóa vật liệu.

- Ứng phó sự cố và phân tích tai nạn nghiêm trọng (severe accident analysis).

- Quản lý chất thải phóng xạ và nhiên liệu đã qua sử dụng.

Nghiên cứu hỗ trợ không chỉ phục vụ cấp phép và vận hành, mà còn giúp quốc gia làm chủ công nghệ ở mức độ nhất định, giảm phụ thuộc hoàn toàn vào tư vấn bên ngoài.

Đặc biệt trong bối cảnh xuất hiện các công nghệ mới (như SMR và lò thế hệ IV), năng lực nghiên cứu nội sinh càng trở nên thiết yếu để đánh giá độc lập về an toàn và hiệu quả kinh tế.

4. Kết nối NKM-HRD - Văn hóa tổ chức:

Chuyên đề nhấn mạnh rằng: Quản lý tri thức và phát triển nhân lực phải được đặt trong một hệ sinh thái tổ chức học tập (learning organization). Các yếu tố then chốt bao gồm:

- Hệ thống lưu trữ và chia sẻ tài liệu kỹ thuật.

- Cơ chế chuyển giao kinh nghiệm giữa chuyên gia cao cấp và thế hệ trẻ.

- Chính sách kế nhiệm (succession planning).

- Đánh giá năng lực định kỳ và cập nhật đào tạo liên tục.

Đối với các dự án newbuild, việc hình thành “đội ngũ hạt nhân nòng cốt” (core team) ngay từ giai đoạn đầu có ý nghĩa quyết định. Đây là lực lượng sẽ tiếp nhận chuyển giao công nghệ, tham gia giám sát thiết kế và sau này trở thành trụ cột vận hành nhà máy.

5. Hàm ý đối với Việt Nam:

Đối với Việt Nam, nội dung “NKM-HRD Aspects of Newbuilds and Supporting Research” gợi mở một số định hướng quan trọng:

(1) Xây dựng chiến lược HRD gắn với từng giai đoạn của dự án newbuild, không tách rời kế hoạch kỹ thuật và tài chính.

(2) Duy trì và củng cố năng lực nghiên cứu an toàn trong nước, đặc biệt tại các viện nghiên cứu và trường đại học kỹ thuật.

(3) Thiết lập hệ thống quản lý tri thức quốc gia cho chương trình điện hạt nhân, tránh thất thoát tri thức qua biến động nhân sự.

(4) Chủ động tham gia các mạng lưới quốc tế của IAEA để trao đổi chuyên gia, đào tạo và chia sẻ kinh nghiệm newbuild.

(5) Hình thành lực lượng chuyên gia nòng cốt ngay từ giai đoạn chuẩn bị chính sách và nghiên cứu tiền khả thi.

Từ kinh nghiệm quốc tế được chia sẻ tại Hội nghị, có thể rút ra một kết luận quan trọng: Một dự án điện hạt nhân mới chỉ thực sự thành công khi quốc gia đó đồng thời xây dựng được năng lực tri thức và nguồn nhân lực tương ứng.

Newbuild không chỉ là công trình bê tông, thép, mà là quá trình tích lũy và làm chủ tri thức - nền tảng quyết định cho sự an toàn, bền vững lâu dài của chương trình điện hạt nhân quốc gia.

Tuy nhiên, năng lực của chủ đầu tư và tổ chức vận hành, dù quan trọng đến đâu, cũng không thể thay thế vai trò của cơ quan pháp quy. Một hệ thống điện hạt nhân chỉ thực sự an toàn khi năng lực giám sát và thẩm định độc lập được bảo đảm tương xứng.

IV. Phát triển nguồn nhân lực cho cơ quan pháp quy - Trụ cột của an toàn và an ninh hạt nhân:

Trong chuyên đề “Capacity Building for Safety and Security Including NKM-HRD Issues for Regulators and Their Licensees”, IAEA nhấn mạnh một nguyên tắc cốt lõi: Không thể có chương trình điện hạt nhân an toàn, nếu không có cơ quan pháp quy đủ năng lực, độc lập và bền vững về nhân lực.

Khác với chủ đầu tư hay đơn vị vận hành, cơ quan pháp quy không chỉ cần năng lực kỹ thuật, mà còn phải bảo đảm tính độc lập trong đánh giá, năng lực ra quyết định dựa trên bằng chứng và khả năng duy trì tính liên tục về tri thức qua nhiều thập kỷ.

1. Năng lực pháp quy - Yêu cầu đặc thù và phức tạp:

Tài liệu Hội nghị chỉ rõ rằng: Cơ quan pháp quy cần phát triển năng lực trong ba trụ cột chính:

- An toàn hạt nhân (Safety): Đánh giá thiết kế, phân tích an toàn, thẩm định hồ sơ cấp phép, giám sát vận hành.

- An ninh hạt nhân (Security): Bảo vệ vật liệu và cơ sở hạt nhân, phòng chống hành vi phá hoại, bảo đảm tuân thủ các nghĩa vụ quốc tế.

- Thanh tra và tuân thủ (Compliance & Enforcement): Xây dựng quy chuẩn, thực hiện thanh tra, xử lý vi phạm.

Đặc biệt đối với các quốc gia triển khai dự án nhà máy điện hạt nhân đầu tiên, năng lực pháp quy phải được xây dựng trước và song song với tiến trình cấp phép dự án, tránh tình trạng phụ thuộc quá mức vào chuyên gia tư vấn nước ngoài.

2. NKM-HRD trong cơ quan pháp quy, không chỉ là đào tạo:

Chuyên đề nhấn mạnh: Phát triển nhân lực cho cơ quan pháp quy không dừng ở đào tạo chuyên môn, mà phải tích hợp quản lý tri thức hạt nhân (NKM) vào cấu trúc tổ chức. Các nội dung trọng tâm bao gồm:

- Xây dựng hồ sơ năng lực (competency profiles) cho từng vị trí pháp quy.

- Áp dụng phương pháp tiếp cận đào tạo có hệ thống (Systematic Approach to Training - SAT).

- Thiết lập cơ chế lưu trữ và truy xuất hồ sơ đánh giá an toàn, kết luận thanh tra.

- Xây dựng kế hoạch kế nhiệm (succession planning) nhằm tránh mất mát tri thức khi chuyên gia nghỉ hưu.

IAEA lưu ý: Cơ quan pháp quy thường đối mặt với rủi ro “chảy máu chất xám” khi chuyên gia giàu kinh nghiệm chuyển sang khu vực công nghiệp với mức đãi ngộ cao hơn. Do đó, chính sách nhân sự, môi trường làm việc và cơ hội phát triển nghề nghiệp có vai trò đặc biệt quan trọng.

3. Mối quan hệ giữa cơ quan pháp quy và bên được cấp phép:

Một điểm quan trọng của chuyên đề là sự cân bằng trong phát triển năng lực giữa regulator (cơ quan pháp quy) và licensee (bên được cấp phép).

Nếu năng lực của bên được cấp phép vượt xa cơ quan pháp quy, sẽ xuất hiện bất cân xứng thông tin, ảnh hưởng đến chất lượng thẩm định. Ngược lại, nếu cơ quan pháp quy không hiểu đầy đủ công nghệ mới (ví dụ SMR, công nghệ số hóa I&C), quá trình cấp phép có thể bị kéo dài, hoặc thiếu nhất quán. Vì vậy, IAEA khuyến nghị:

- Tăng cường đào tạo chung về các công nghệ mới.

- Tham gia các chương trình đánh giá đồng cấp (peer review).

- Hợp tác quốc tế trong chia sẻ kinh nghiệm thẩm định thiết kế và phân tích an toàn.

4. Văn hóa an toàn và văn hóa an ninh trong cơ quan pháp quy:

Chuyên đề đặc biệt nhấn mạnh vai trò của văn hóa an toàn (safety culture) và văn hóa an ninh (security culture) trong chính cơ quan pháp quy.

Cơ quan pháp quy không chỉ giám sát văn hóa an toàn của nhà máy, mà bản thân tổ chức này cũng phải:

- Duy trì tính minh bạch và khách quan.

- Bảo đảm quyết định dựa trên cơ sở khoa học.

- Khuyến khích trao đổi chuyên môn nội bộ.

- Ghi nhận và học hỏi từ kinh nghiệm quốc tế.

Năng lực pháp quy do đó không chỉ là tập hợp kỹ năng kỹ thuật, mà còn là năng lực tổ chức và đạo đức nghề nghiệp.

5. Hàm ý đối với Việt Nam:

Đối với Việt Nam, phát triển nguồn nhân lực cho cơ quan pháp quy cần được xem là ưu tiên chiến lược ngay từ giai đoạn đầu:

(1) Xây dựng khung năng lực pháp quy rõ ràng, phân định năng lực cho từng cấp chuyên gia và từng lĩnh vực kỹ thuật.

(2) Thiết lập hệ thống quản lý tri thức pháp quy quốc gia (bao gồm cơ sở dữ liệu đánh giá an toàn và tiền lệ pháp lý).

(3) Đầu tư đào tạo chuyên sâu ở các lĩnh vực then chốt như phân tích an toàn (PSA), severe accidents - các tai nạn nghiêm trọng, an ninh hạt nhân và thanh tra kỹ thuật.

(4) Tham gia tích cực các chương trình đánh giá đồng cấp và hỗ trợ kỹ thuật của IAEA.

(5) Xây dựng chính sách nhân sự dài hạn để giữ chân chuyên gia có kinh nghiệm.

Từ kinh nghiệm quốc tế, có thể rút ra một nguyên lý quan trọng: Sức mạnh của hệ thống an toàn hạt nhân quốc gia được quyết định bởi năng lực của cơ quan pháp quy.

Phát triển nguồn nhân lực pháp quy không chỉ là yêu cầu kỹ thuật, mà là bảo đảm cốt lõi cho niềm tin của xã hội đối với chương trình điện hạt nhân - hôm nay và trong nhiều thập kỷ tới.

Trong khi cơ quan pháp quy phải thích ứng với yêu cầu công nghệ hiện hữu, một thách thức mới đang nổi lên từ sự phát triển nhanh của các công nghệ lò phản ứng mô-đun nhỏ (SMR). Điều này đặt ra yêu cầu tái cấu trúc năng lực cả ở phía pháp quy lẫn bên được cấp phép.

V. Phát triển nguồn nhân lực cho SMR - Thích ứng với công nghệ hạt nhân thế hệ mới:

Trong chuyên đề “NKM and HRD Considerations in the Development of SMRs Technologies and their Applications”, IAEA nhấn mạnh đến sự phát triển của SMR không chỉ đặt ra yêu cầu đổi mới công nghệ, mà còn đòi hỏi cách tiếp cận mới trong quản lý tri thức (NKM) và phát triển nguồn nhân lực (HRD).

SMR được kỳ vọng mang lại tính linh hoạt, khả năng triển khai theo mô-đun, phù hợp với lưới điện nhỏ và các ứng dụng phi điện (nhiệt công nghiệp, khử mặn, sản xuất hydro…). Tuy nhiên, chính các đặc điểm này khiến cấu trúc năng lực cần thiết cũng khác biệt so với nhà máy điện hạt nhân quy mô lớn truyền thống.

1. Đặc thù công nghệ SMR và yêu cầu nhân lực mới:

Theo nội dung hội nghị, phát triển SMR đòi hỏi năng lực đa ngành ở mức cao, bao gồm:

- Thiết kế mô-đun hóa và chế tạo tại nhà máy (factory fabrication).

- Tích hợp hệ thống an toàn thụ động.

- Công nghệ số hóa sâu (digital I&C, tự động hóa cao).

- Đánh giá kinh tế - kỹ thuật cho triển khai theo cụm (fleet deployment).

- Ứng dụng phi điện và tích hợp đa năng lượng.

Điều này đồng nghĩa với việc đội ngũ kỹ sư và chuyên gia phải có hiểu biết hệ thống rộng hơn, kết hợp giữa kỹ thuật hạt nhân truyền thống và các lĩnh vực như công nghệ số, điều khiển tự động, phân tích dữ liệu và mô hình hóa tiên tiến.

2. NKM trong phát triển SMR - Quản lý tri thức đổi mới:

Khác với công nghệ lò phản ứng nước nhẹ đã tích lũy hàng chục năm kinh nghiệm vận hành, SMR (đặc biệt là các thiết kế thế hệ mới) có nền tảng vận hành thực tế còn hạn chế.

IAEA lưu ý: Trong bối cảnh này, quản lý tri thức trở thành yếu tố sống còn:

- Hệ thống hóa dữ liệu thử nghiệm, mô phỏng và đánh giá an toàn.

- Lưu trữ và chia sẻ bài học kinh nghiệm từ các dự án trình diễn.

- Bảo đảm tính liên tục của nhóm thiết kế trong suốt quá trình phát triển dài hạn.

- Hỗ trợ quá trình cấp phép thông qua cơ sở dữ liệu minh chứng đầy đủ.

Đối với các quốc gia xem xét triển khai SMR, việc tiếp cận và hấp thụ tri thức quốc tế cần được thực hiện có chiến lược, tránh phụ thuộc hoàn toàn vào nhà cung cấp công nghệ.

3. HRD cho cơ quan pháp quy và bên được cấp phép trong lĩnh vực SMR:

Chuyên đề nhấn mạnh rằng: SMR đặt ra thách thức đặc biệt cho cả cơ quan pháp quy và chủ đầu tư:

- Các mô hình an toàn mới (an toàn thụ động, giảm can thiệp của con người).

- Cấu hình nhiều mô-đun tại cùng một địa điểm.

- Vấn đề cấp phép theo chuỗi (serial licensing) và tiêu chuẩn hóa thiết kế.

- Tích hợp với hệ thống năng lượng hỗn hợp.

Do đó, chương trình đào tạo cần:

- Bổ sung nội dung về phân tích an toàn tiên tiến và mô phỏng xác suất.

- Tăng cường đào tạo về hệ thống số hóa và an ninh mạng.

- Chuẩn bị năng lực đánh giá các ứng dụng phi điện của SMR.

- Tổ chức các khóa đào tạo liên ngành giữa kỹ thuật hạt nhân và kỹ thuật năng lượng.

4. Phát triển nhân lực cho triển khai theo cụm (fleet approach):

Một trong những lợi thế của SMR là khả năng triển khai theo cụm nhiều mô-đun giống nhau. Tuy nhiên, IAEA lưu ý: Để tận dụng lợi thế này, cần chuẩn bị nguồn nhân lực theo hướng tiêu chuẩn hóa quy trình và chia sẻ kinh nghiệm giữa các đơn vị vận hành. Điều này bao gồm:

- Đào tạo vận hành dựa trên cấu hình chuẩn.

- Xây dựng trung tâm đào tạo tập trung cho nhiều mô-đun.

- Hệ thống hóa dữ liệu vận hành để tối ưu hóa bảo trì và độ tin cậy.

Cách tiếp cận này giúp giảm chi phí đào tạo dài hạn và tăng hiệu quả kinh tế của mô hình SMR.

5. Hàm ý đối với Việt Nam:

Đối với Việt Nam, nếu xem xét SMR như một phương án phù hợp với quy mô lưới điện và mục tiêu chuyển dịch năng lượng, phát triển nguồn nhân lực cần đi trước một bước:

(1) Đánh giá khoảng cách năng lực hiện tại so với yêu cầu của SMR, đặc biệt trong lĩnh vực công nghệ số và an toàn thụ động.

(2) Tích hợp nội dung SMR vào chương trình đào tạo đại học và sau đại học.

(3) Xây dựng nhóm chuyên gia nòng cốt nghiên cứu SMR trong các viện và trường đại học.

(4) Tăng cường hợp tác quốc tế trong chia sẻ dữ liệu và kinh nghiệm cấp phép SMR.

(5) Chuẩn bị năng lực pháp quy tương thích với mô hình triển khai nhiều mô-đun.

SMR mở ra một hướng phát triển mới cho điện hạt nhân trong bối cảnh chuyển dịch năng lượng toàn cầu. Tuy nhiên, như IAEA nhấn mạnh: Công nghệ mô-đun chỉ thực sự phát huy hiệu quả khi được hỗ trợ bởi nguồn nhân lực mô-đun hóa - linh hoạt, đa ngành và thích ứng nhanh với đổi mới.

Phát triển nguồn nhân lực cho SMR - vì vậy không chỉ là bổ sung kiến thức mới, mà là tái cấu trúc tư duy đào tạo và quản lý tri thức để phù hợp với thế hệ công nghệ hạt nhân tiếp theo.

Dù là giáo dục nền tảng, triển khai newbuild, xây dựng năng lực pháp quy hay thích ứng với SMR, tất cả đều phụ thuộc vào một yếu tố cốt lõi: Khả năng chuyển giao và duy trì liên tục tri thức qua thời gian.

VI. Chuyển giao tri thức - Bảo đảm tính liên tục của chương trình hạt nhân:

Trong nội dung “Knowledge Transfer” (Chuyển giao tri thức), IAEA nhấn mạnh: Chuyển giao tri thức (KT) là một cấu phần trung tâm của quản lý tri thức hạt nhân (NKM), đặc biệt trong bối cảnh lực lượng chuyên gia già hóa, vòng đời dự án điện hạt nhân kéo dài vài chục năm và sự thay đổi nhanh chóng của công nghệ.

IAEA khẳng định: Mất mát tri thức ngầm (tacit knowledge) là một trong những rủi ro lớn nhất đối với an toàn và bền vững của chương trình hạt nhân.

1. Chuyển giao tri thức - Không chỉ là bàn giao tài liệu:

Theo tài liệu Hội nghị, chuyển giao tri thức không đơn thuần là lưu trữ văn bản, mà là một quá trình có cấu trúc nhằm:

- Nhận diện tri thức quan trọng.

- Thu thập và hệ thống hóa.

- Chuyển giao cho thế hệ kế cận.

- Bảo đảm khả năng áp dụng hiệu quả trong thực tiễn.

Đặc biệt trong lĩnh vực hạt nhân, nhiều quyết định kỹ thuật và pháp quy dựa trên kinh nghiệm chuyên gia tích lũy qua nhiều năm. Nếu không có cơ chế ghi nhận và truyền đạt phù hợp, những bài học quan trọng có thể bị mất khi chuyên gia nghỉ hưu, hoặc thay đổi vị trí công tác.

2. Tri thức hiện (explicit) và tri thức ẩn (tacit):

IAEA phân biệt hai loại tri thức cần được quản lý song song:

- Tri thức hiện (explicit knowledge): Tài liệu thiết kế, báo cáo phân tích an toàn, quy trình, tiêu chuẩn, cơ sở dữ liệu.

- Tri thức ẩn (tacit knowledge): Kinh nghiệm đánh giá, kỹ năng phân tích, nhận định chuyên môn, hiểu biết về bối cảnh lịch sử quyết định.

Trong thực tế, tri thức ẩn thường khó chuyển giao hơn, nhưng lại có giá trị cao nhất. Vì vậy, các chương trình KT cần kết hợp:

- Hệ thống lưu trữ tài liệu số hóa.

- Phỏng vấn chuyên gia trước khi nghỉ hưu.

- Chương trình cố vấn (mentoring).

- Làm việc song hành giữa chuyên gia cao cấp và cán bộ trẻ.

3. Công cụ và phương pháp chuyển giao tri thức:

Tài liệu của IAEA đề cập một số phương pháp hiệu quả trong lĩnh vực hạt nhân:

- Mentoring & coaching: Chuyên gia dày dạn kinh nghiệm hướng dẫn trực tiếp thế hệ kế cận.

- Communities of Practice (CoPs): Nhóm chuyên môn duy trì trao đổi định kỳ.

- Knowledge capture interviews: Ghi nhận có hệ thống kinh nghiệm chuyên gia.

- Bài học kinh nghiệm (lessons learned) từ sự kiện và dự án.

- Cơ sở dữ liệu tri thức quốc gia tích hợp thông tin kỹ thuật và pháp quy.

IAEA nhấn mạnh: KT phải được tích hợp vào chiến lược nhân sự tổng thể, thay vì thực hiện rời rạc, hoặc chỉ khi có biến động nhân sự.

4. Chuyển giao tri thức trong các giai đoạn của chương trình điện hạt nhân:

Chuyển giao tri thức có vai trò khác nhau ở từng giai đoạn:

- Giai đoạn chuẩn bị chương trình: Tiếp nhận tri thức quốc tế, xây dựng năng lực nội sinh.

- Giai đoạn xây dựng và vận hành: Chuyển giao giữa nhà cung cấp công nghệ và tổ chức quốc gia.

- Giai đoạn vận hành dài hạn và tháo dỡ: Duy trì liên tục tri thức trong nhiều thập kỷ.

- Chuyển đổi thế hệ chuyên gia: Bảo đảm tính liên tục trong cơ quan pháp quy và tổ chức vận hành.

Đặc biệt, trong các quốc gia mới triển khai điện hạt nhân, việc phụ thuộc quá mức vào chuyên gia nước ngoài mà không có chiến lược nội địa hóa tri thức sẽ tạo ra rủi ro dài hạn.

5. Hàm ý đối với Việt Nam:

Đối với Việt Nam, bài học về chuyển giao tri thức có ý nghĩa chiến lược, nhất là trong bối cảnh chương trình điện hạt nhân từng tạm dừng và đang khởi động lại:

(1) Xây dựng chiến lược chuyển giao tri thức cấp quốc gia, gắn với chiến lược phát triển nguồn nhân lực.

(2) Thiết lập cơ chế ghi nhận kinh nghiệm của các chuyên gia đã tham gia dự án trước đây.

(3) Số hóa và hệ thống hóa toàn bộ tài liệu kỹ thuật, pháp quy, nghiên cứu đã thực hiện.

(4) Phát triển chương trình mentoring trong cơ quan pháp quy và các viện nghiên cứu.

(5) Tăng cường hợp tác quốc tế để tiếp nhận tri thức mới; đồng thời bảo đảm nội địa hóa và làm chủ dần công nghệ.

Trong lĩnh vực có vòng đời dự án 60-80 năm (như điện hạt nhân), tri thức chính là tài sản chiến lược. Chuyển giao tri thức - vì vậy không chỉ là nhiệm vụ kỹ thuật, mà là bảo đảm cho thành công của chương trình hạt nhân quốc gia - hôm nay và cho các thế hệ tương lai.

Một quan điểm phổ biến, nhưng chưa đầy đủ cho rằng: Do Việt Nam chưa vận hành nhà máy điện hạt nhân thương mại, nên không hình thành được đội ngũ chuyên gia hạt nhân. Cách nhìn này bỏ qua thực tế: Năng lực hạt nhân đã được tích lũy qua nhiều năm trong các lĩnh vực nghiên cứu, pháp quy, đào tạo và chuẩn bị dự án trước đây. Nếu không có chiến lược nhận diện, lưu giữ và chuyển giao kịp thời, nguồn tri thức quý giá này có thể bị phân tán và suy giảm theo thời gian.

VII. Kết luận:

Hội nghị quốc tế năm 2024 của IAEA một lần nữa khẳng định rằng: Quản lý tri thức hạt nhân (NKM) và phát triển nguồn nhân lực (HRD) không phải là các hoạt động hỗ trợ bên lề, mà là nền tảng chiến lược của mọi chương trình điện hạt nhân. Trong một lĩnh vực có vòng đời dự án kéo dài 60-80 năm, yêu cầu an toàn ở mức cao nhất và sự phụ thuộc sâu sắc vào tri thức chuyên sâu, năng lực con người và hệ thống duy trì tri thức chính là yếu tố quyết định tính bền vững lâu dài.

Từ các nội dung về giáo dục - đào tạo, phát triển nhân lực cho dự án xây dựng mới, tăng cường năng lực pháp quy, thích ứng với công nghệ lò phản ứng mô-đun nhỏ (SMR), cho đến cơ chế chuyển giao tri thức, có thể rút ra một thông điệp xuyên suốt: Phát triển điện hạt nhân thực chất là quá trình xây dựng năng lực quốc gia một cách có hệ thống và liên tục qua nhiều thế hệ.

Thứ nhất: Giáo dục và đào tạo phải được nhìn nhận như một khoản đầu tư dài hạn, đi trước tiến độ công nghệ và dự án. Không thể “đợi có nhà máy mới đào tạo”, mà ngược lại, nhân lực phải sẵn sàng trước khi các quyết định kỹ thuật và đầu tư được triển khai.

Thứ hai: Các dự án newbuild chỉ thực sự thành công khi đi kèm chiến lược quản lý tri thức và nội địa hóa năng lực. Nếu không tích hợp NKM-HRD ngay từ giai đoạn chuẩn bị, quốc gia triển khai có thể rơi vào tình trạng phụ thuộc kéo dài và thiếu tính tự chủ trong vận hành, đánh giá an toàn và nâng cấp công nghệ.

Thứ ba: Năng lực của cơ quan pháp quy là thước đo cốt lõi của hệ thống an toàn hạt nhân quốc gia. Một cơ quan pháp quy độc lập, có đội ngũ chuyên gia đủ chiều sâu và cơ chế duy trì tri thức bền vững chính là bảo đảm cho niềm tin xã hội và sự minh bạch của chương trình điện hạt nhân.

Thứ tư: Sự xuất hiện của SMR và các công nghệ hạt nhân thế hệ mới đang làm thay đổi cấu trúc năng lực cần thiết. Điều này đòi hỏi cách tiếp cận linh hoạt hơn trong đào tạo, tăng cường tích hợp công nghệ số, mô hình hóa tiên tiến và tư duy liên ngành, thay vì chỉ dựa trên khuôn mẫu truyền thống.

Cuối cùng: Chuyển giao tri thức phải trở thành một chính sách có cấu trúc, được thiết kế ở cấp quốc gia. Trong bối cảnh biến động nhân sự, già hóa chuyên gia và thay đổi công nghệ nhanh chóng, việc nhận diện, lưu giữ, truyền đạt tri thức (đặc biệt là tri thức ẩn) là điều kiện tiên quyết để duy trì tính liên tục của chương trình hạt nhân.

Đối với Việt Nam, những kinh nghiệm quốc tế nêu trên gợi mở một định hướng rõ ràng: Nếu xem xét phát triển điện hạt nhân trong dài hạn, cần song hành ba trụ cột chiến lược - xây dựng hệ sinh thái đào tạo bền vững, củng cố năng lực nghiên cứu và pháp quy độc lập, và thiết lập hệ thống quản lý tri thức quốc gia tích hợp.

Điện hạt nhân không chỉ là lựa chọn về công nghệ, hay cơ cấu nguồn điện, mà là cam kết lâu dài về năng lực tổ chức, trách nhiệm an toàn và đầu tư cho con người. Trong cam kết đó, tri thức chính là tài sản chiến lược; nguồn nhân lực là lực lượng vận hành; quản lý tri thức là cơ chế bảo đảm cho sự an toàn, tự chủ và phát triển bền vững của chương trình điện hạt nhân quốc gia trong nhiều thập kỷ tới./.

HỘI ĐỒNG KHOA HỌC TẠP CHÍ NĂNG LƯỢNG VIỆT NAM