Sắc bùa Kỳ Anh: Tiếng chúc Xuân gìn giữ hồn cốt văn hóa

Giữa nhịp sống đổi thay của vùng biển phía Nam Hà Tĩnh, tiếng hát sắc bùa vẫn vang lên mỗi độ xuân về như lời chúc an lành, kết nối cộng đồng và gìn giữ hồn quê. Từ những đội hát dân gian nơi làng xóm đến câu lạc bộ trong trường học, di sản không chỉ được bảo tồn, mà còn được làm mới, trao truyền cho thế hệ trẻ. Sự chung tay của người dân và chính quyền đang giúp sắc bùa Kỳ Anh tiếp tục ngân vang, trở thành mạch nguồn văn hóa bền bỉ trong đời sống hôm nay.

Lời chúc đầu năm mang theo hồn cốt cộng đồng

Sau thời khắc Giao thừa, khi sương xuân còn bảng lảng trên những con đường ven biển, các đội hát sắc bùa ở phường Hải Ninh (được sáp nhập từ các xã Kỳ Hà, Kỳ Ninh, Kỳ Hải thuộc huyện Kỳ Anh và thị xã Kỳ Anh trước đây) lại rộn ràng gõ cửa từng nhà.

Tiếng cồng, chiêng, thanh la, trống cơm hòa quyện tạo nên âm thanh rộn rã, mang theo lời chúc an khang, may mắn cho năm mới. Đi đến đâu, đoàn hát cũng thu hút người già, trẻ nhỏ bước ra hòa chung không khí vui tươi; cánh cổng nhà bật mở, gia chủ đón khách với nụ cười rạng rỡ, xem đó như lộc xuân đầu năm.

Hiện nay, phường Hải Ninh duy trì hai câu lạc bộ sắc bùa tại Nam Hà và Kỳ Hải. Thành viên chủ yếu là nông dân, diêm dân, ngư dân – những con người quanh năm gắn bó với ruộng đồng, biển cả nhưng vẫn dành thời gian cho nghệ thuật dân gian. Mỗi đội thường có từ 6 đến 15 người; nam đảm nhận hát chính, hát phụ và chơi nhạc cụ, nữ múa phụ họa. Nhiều đêm, các đội đi hát từ Giao thừa đến sáng, mồ hôi ướt áo nhưng niềm vui vẫn ánh lên trong từng ánh mắt.

Những ngày giáp Tết, tại tổ dân phố Nam Hà, các thành viên câu lạc bộ tranh thủ buổi tối luyện tập. Người chỉnh nhịp trống, người ôn câu hát, người rà soát từng động tác múa. Ông Dương Văn Bình (70 tuổi), Chủ nhiệm Câu lạc bộ Sắc bùa Nam Hà, chia sẻ: “Tục sắc bùa có từ xa xưa, truyền từ đời này sang đời khác.

Mỗi dịp Tết, đội hát đi khắp làng chúc phúc, cầu bình an cho từng gia đình. Người dân mong đội đến nhà như mong lộc đầu năm. Với chúng tôi, đây không chỉ là sinh hoạt văn nghệ, mà còn là trách nhiệm gìn giữ di sản cha ông”.

Phong trào sắc bùa cũng lan tỏa sang khu vực Kỳ Hải – nơi vốn có truyền thống lâu đời với loại hình diễn xướng này. Từ những buổi sinh hoạt tự phát của người cao tuổi, Câu lạc bộ Sắc bùa Kỳ Hải dần được củng cố, duy trì luyện tập thường xuyên và tham gia biểu diễn trong các dịp lễ, Tết, hội làng. Hai câu lạc bộ ở hai địa bàn khác nhau nhưng cùng chung một mục tiêu: Giữ tiếng hát đầu xuân và truyền lại cho thế hệ sau.

Ông Lê Quang Hà - Chủ nhiệm Câu lạc bộ Sắc bùa Kỳ Hải, cho biết: “Chúng tôi vừa sưu tầm lời cổ, vừa sáng tác thêm lời mới để phù hợp đời sống hôm nay. Điều quan trọng nhất là để lớp trẻ hiểu và tự hào về văn hóa quê hương. Nếu không giữ, mai này sẽ không còn ai biết hát sắc bùa nữa”.

Theo truyền thống, thành viên đội sắc bùa thường là những người đàn ông khỏe mạnh, có uy tín, am hiểu phong tục và thuộc nhiều lời cổ. Người hát chính – gọi là “cái kể” - giữ vai trò dẫn dắt câu chuyện; “con xô” phụ họa, tạo nên nhịp điệu đối đáp rộn ràng. Thành viên buộc khăn đỏ, thắt đai đỏ ngang hông – biểu tượng của may mắn và thịnh vượng. Nhạc cụ sử dụng gồm xinh tiền, trống, cồng, tầm vông… góp phần tạo nên âm sắc riêng của những ngày đầu xuân.

Nội dung các bài sắc bùa thay đổi theo từng giai đoạn lịch sử nhưng luôn giữ tinh thần chúc phúc và kết nối cộng đồng. Những làn điệu mở cổng, mở cửa, chúc tổ tiên, cầu mùa… vừa trang trọng vừa gần gũi, có thể ứng tác theo hoàn cảnh từng gia đình. Ông Dương Văn Bình cho biết: “Trước năm 1945, mỗi làng thường chỉ có một đội, lời hát viết bằng chữ Nho. Về sau, lời ca thay đổi để phản ánh cuộc sống mới, nhưng tinh thần chúc phúc, cầu may vẫn còn nguyên vẹn”.

Sắc bùa gắn bó mật thiết với nhịp sống lao động của cư dân ven biển. Nhịp chèo thuyền, tiếng gõ muối, nhịp cày ruộng… trở thành chất liệu trong lời hát. Mỗi dịp Tết, đám cưới hay ngày vui của làng xóm, tiếng sắc bùa vang lên như lời chúc lành, gắn kết các gia đình và cộng đồng.

Có thời gian, do biến động xã hội và áp lực mưu sinh, nhiều đội sắc bùa tan rã, làn điệu đứng trước nguy cơ mai một. Dẫu vậy, mạch nguồn văn hóa vẫn được gìn giữ qua những câu hát truyền miệng, những nhịp trống được cha ông dạy lại cho con cháu.

Từ năm 2020, phong trào khôi phục sắc bùa tại địa phương được thúc đẩy mạnh mẽ. Các câu lạc bộ, đội nhóm duy trì luyện tập thường xuyên nhờ sự hỗ trợ của chính quyền về kinh phí, nhạc cụ và trang phục.

Nhiều tiết mục được đưa lên sân khấu hội diễn, liên hoan văn nghệ, trở thành niềm tự hào của người dân. Năm 2023, tiết mục sắc bùa Nam Hà đoạt giải Nhất tại Hội thi Tiếng hát người cao tuổi thị xã Kỳ Anh, đánh dấu bước hồi sinh rõ nét của loại hình dân gian này.

Ngay sau thời khắc chuyển giao năm mới, trong cái lạnh dịu của gió biển đầu xuân, đoàn sắc bùa lại bắt đầu hành trình quen thuộc. Tiếng trống mở nhịp, chiêng vang, thanh la dồn dập, câu hát cất lên giữa màn đêm còn vương hơi sương. Mỗi bước chân đi qua là một lời chúc lành, một niềm tin được gửi lại nơi từng mái nhà.

Bà Hồ Thị Minh Hằng – Phó Chủ tịch UBND phường Hải Ninh, cho biết, chính quyền địa phương cùng ngành văn hóa đang dành sự quan tâm thường xuyên và định hướng lâu dài cho công tác bảo tồn, phát huy giá trị di sản hát sắc bùa.

Không chỉ duy trì hiệu quả hoạt động của các câu lạc bộ tại xã Kỳ Hà, nhiều thôn xóm, tổ dân phố cũng tiếp tục giữ nhịp sinh hoạt của các đội, nhóm sắc bùa như một thiết chế văn hóa cộng đồng bền vững.

Song song với đó, các câu lạc bộ văn hóa – thể thao được khuyến khích duy trì hoạt động thường xuyên, tạo môi trường nuôi dưỡng đời sống tinh thần và lan tỏa giá trị truyền thống trong cộng đồng.

“Trẻ hóa” di sản - trao truyền cho thế hệ mới

Bên cạnh phường Hải Ninh, trong những năm gần đây, người dân thôn Bắc Châu, phường Sông Trí (trước đây là xã Kỳ Châu, huyện Kỳ Anh) cũng nỗ lực gìn giữ và phát huy giá trị tinh thần của làn điệu sắc bùa – một nét văn hóa đặc sắc gắn bó với đời sống cộng đồng.

Bà Nguyễn Thị Huy - thành viên Câu lạc bộ Sắc bùa thôn Bắc Châu, cho biết, nghệ thuật sắc bùa vốn xuất phát từ sinh hoạt dân gian nên nguồn tư liệu truyền miệng còn khá phong phú. Từ việc sưu tầm lời cổ, các thành viên câu lạc bộ đồng thời sáng tác thêm lời mới phù hợp với đời sống hiện đại, phục vụ biểu diễn trong dịp Tết, lễ hội và các sự kiện của địa phương, góp phần duy trì hình thức diễn xướng truyền thống.

Từ tâm huyết của người dân cùng sự quan tâm, hỗ trợ của chính quyền địa phương về nguồn lực và tinh thần, phong trào hát sắc bùa tại thôn Bắc Châu cũng như nhiều địa phương phía Nam Hà Tĩnh từng bước được khôi phục, lan tỏa trở lại trong đời sống văn hóa cộng đồng.

Không chỉ tồn tại trong ký ức của người cao tuổi, sắc bùa đang được đưa vào trường học như một cách trao truyền di sản. Tại Trường THCS Kỳ Tân (nay thuộc xã Kỳ Hoa, Hà Tĩnh), mỗi tuần hai buổi chiều, phòng đa năng trở thành không gian sinh hoạt của câu lạc bộ múa sắc bùa, nơi tiếng trống, câu hát vang lên đều đặn từ học sinh các khối 6, 7, 8.

Câu lạc bộ được duy trì từ năm 2019 đến nay với sự tham gia của giáo viên Tổng phụ trách Đội, giáo viên âm nhạc và các nghệ nhân dân gian địa phương. Hiện có khoảng 25 - 30 học sinh tham gia luân phiên.

Nội dung sinh hoạt không chỉ dừng ở việc học hát, múa, mà còn tìm hiểu nguồn gốc, bối cảnh ra đời của từng làn điệu; rèn luyện cách phát âm, nhịp phách, cao độ và kỹ năng biểu diễn tập thể.

Trong các buổi sinh hoạt dưới cờ, ngày lễ và sự kiện của nhà trường, học sinh chủ động đảm nhiệm các tiết mục trình diễn, góp phần làm sống động không gian văn hóa học đường.

Thầy Trương Mạnh Hùng, Tổng phụ trách Đội Trường THCS Kỳ Tân, cho biết, sắc bùa là loại hình nghệ thuật dân gian mang đậm bản sắc vùng miền, chủ yếu tồn tại ở khu vực Kỳ Anh và Đức Thọ trước đây.

Các bài sắc bùa thường trình diễn vào dịp Tết, với nội dung chúc mừng năm mới, ca ngợi quê hương, đất nước. Dựa trên nguyên tắc nhịp điệu, cao độ, lời ca có thể được điều chỉnh phù hợp với môi trường học đường, phản ánh đời sống học sinh, thầy cô và truyền thống nhà trường.

Từ hoạt động của câu lạc bộ, nhiều học sinh bộc lộ năng khiếu và tham gia các sân chơi dân ca cấp tỉnh. Việc đưa sắc bùa vào trường học không chỉ góp phần bảo tồn di sản, mà còn giúp thế hệ trẻ hiểu, tự hào và chủ động tiếp nối truyền thống.

Hiện nay, tại nhiều địa phương thuộc vùng Kỳ Anh trước đây, từ vài đội hát mang tính tự phát ban đầu, nay đã hình thành hàng chục câu lạc bộ hoạt động thường xuyên. Sắc bùa vẫn giữ nguyên hình thức diễn xướng truyền thống trong đêm trừ tịch - đi từng ngõ, gõ cửa từng nhà chúc phúc đầu năm - đồng thời được sân khấu hóa để phục vụ các sự kiện văn hóa cộng đồng và hoạt động xã hội của địa phương.