Văn hóa Khmer trong những mô hình thu nhỏ ở Trà Vinh

Bằng đôi tay khéo léo và sự am hiểu sâu sắc văn hóa dân tộc, thầy Sơn Cao Thắng – Phó Trưởng bộ môn Nghệ thuật, Trường Đại học Trà Vinh – cùng học trò đã chế tác hàng trăm mô hình chùa Khmer, mão và mặt nạ truyền thống thu nhỏ, góp phần gìn giữ và lan tỏa giá trị văn hóa đặc sắc của đồng bào Khmer Nam Bộ.

Xuất phát từ nhu cầu phục vụ giảng dạy, năm 2011, thầy Sơn Cao Thắng bắt tay làm mô hình chùa Khmer đầu tiên. Đến năm 2016, thầy cùng học trò là anh Thạch Huỳnh Thươne (phường Trà Vinh, tỉnh Vĩnh Long) mở cơ sở chuyên chế tác mão, mặt nạ truyền thống và các mô hình văn hóa Khmer thu nhỏ, trong đó nổi bật là các ngôi chùa Khmer.

Thời gian đầu, cơ sở chủ yếu thực hiện các quần thể chùa gồm sala, chính điện và các hạng mục phụ trợ. Những năm gần đây, trước nhu cầu trưng bày, giảng dạy của các trường đại học và cơ sở văn hóa, thầy Thắng tập trung chế tác mô hình chính điện – linh hồn kiến trúc của chùa Khmer.

Theo thầy Thắng, làm mô hình chùa Khmer là công việc rất khó, bởi người thực hiện không chỉ cần tay nghề mà còn phải am hiểu sâu sắc văn hóa, tín ngưỡng và kiến trúc dân tộc. Vật liệu sử dụng chủ yếu là giấy carton, bìa cứng, tăm tre và gỗ. Các công đoạn được thực hiện tỉ mỉ, từ phác họa cấu trúc sườn, dựng hệ cột, mái, đến trang trí hoa văn, tượng nữ thần Kaynor, chim thần Krud, đầu và vảy rồng, sau đó sơn lót và lên màu.

Đến nay, thầy Thắng và anh Thươne đã chế tác hơn 100 mô hình chùa thu nhỏ, tái hiện nhiều ngôi chùa nổi tiếng ở Trà Vinh như: chùa Âng, chùa Hang… Mô hình có kích thước lớn nhất là chùa Hang, dài gần 2m, cao hơn 1m.

“Đây là mô hình chính điện cũ của chùa Hang, bởi trong thời kỳ chiến tranh, chính điện bị bom phá hủy và phải xây dựng lại. Để phục dựng đúng nguyên mẫu, tôi nhiều lần đến gặp sư cả, tìm hiểu tư liệu, hình ảnh chùa từ năm 1968. Quá trình này tốn rất nhiều thời gian và công sức”, thầy Thắng chia sẻ.

Bên cạnh chùa Khmer thu nhỏ, các sản phẩm mão và mặt nạ truyền thống cũng được thầy trò nghiên cứu, sáng tạo với nhiều mẫu mã, màu sắc bắt mắt. Dù kích thước chỉ gọn trong lòng bàn tay, các sản phẩm vẫn giữ nguyên bố cục ba tầng đặc trưng của mão Khmer gồm vành tai, thân và đỉnh, tuân thủ nghiêm ngặt khuôn mẫu từ thời cha ông.

Anh Thươne cho biết, để phù hợp với thị hiếu và nâng cao chất lượng, nhóm đã mạnh dạn thay đổi vật liệu từ giấy, vải, mủ cây sang composite – loại vật liệu bền, nhẹ và mau khô. Nhờ đó, sản phẩm có thiết kế tinh xảo hơn, được mạ vàng, đính kim sa, hạt cườm, tạo điểm nhấn thẩm mỹ mà mão truyền thống trước đây chưa có.

Quy trình chế tác mão, mặt nạ trải qua 9 công đoạn thủ công phức tạp. Khó nhất là “thổi hồn” cho gương mặt nhân vật, đòi hỏi người làm phải hiểu rõ tính cách, vai trò của từng hình tượng trong văn hóa Khmer.

Hiện nay, cơ sở của thầy Thắng đã chế tác hàng nghìn mô hình văn hóa Khmer thu nhỏ như chùa, dàn nhạc, ghe ngo, nông cụ, ngư cụ, mão và mặt nạ. Sản phẩm có giá từ 150.000 đến 500.000 đồng, riêng mô hình chùa có giá từ vài trăm nghìn đến hàng chục triệu đồng, tùy kích thước.

Nhiều sinh viên và du khách đánh giá đây là những sản phẩm lưu niệm độc đáo, mang đậm dấu ấn văn hóa Trà Vinh, góp phần bảo tồn và lan tỏa giá trị văn hóa Khmer trong đời sống đương đại.