Ngăn chặn lừa đảo AI xuyên biên giới

Dòng tiền bị rút nhiều lần trong kịch bản dẫn dụ kéo dài

Một buổi chiều đầu tháng 4, khi kiểm tra lại phòng ngủ, chị Nguyễn Thị Lan (tên nhân vật đã được thay đổi, quê Bắc Ninh) phát hiện nhiều biên lai chuyển tiền được cất giấu trong ngăn tủ. Những khoản tiền được chuyển rải rác trong nhiều tháng, tổng số lên tới hàng trăm triệu đồng. Được biết, người thực hiện các giao dịch trên là bà Trần Thị Minh (tên nhân vật đã được thay đổi), mẹ chồng chị Lan, hiện đã ngoài 70 tuổi.

Theo gia đình, từ giữa năm 2025, sau khi bắt đầu sử dụng mạng xã hội, bà Minh được một tài khoản lạ chủ động làm quen. Người này tự giới thiệu đang sinh sống ở nước ngoài, thường xuyên nhắn tin hỏi han, chia sẻ cuộc sống và thể hiện sự quan tâm đặc biệt với bà Minh.

Các cuộc trò chuyện diễn ra hằng ngày, nội dung linh hoạt; đối tượng còn gửi thoại, hình ảnh để tạo tin cậy. Dù có chi tiết thiếu tự nhiên, nhưng đối tượng phản hồi nhanh, liên tục khiến bà Minh tin là người thật.

Khi tạo được niềm tin, đối tượng chuyển sang kịch bản tài chính như gửi quà, nhờ nhận tiền hoặc mời đầu tư, với điểm chung là yêu cầu nạn nhân chuyển phí trước.

Ban đầu chỉ vài triệu đồng, nhưng sau đó tần suất tăng lên. Gia đình cho biết, đã có những lần bà Minh tự ý lấy tiền trong nhà đi chuyển khoản mà không ai hay biết. Ngày 18.3.2026, bà Minh tiếp tục chuyển 5 triệu đồng. Đến ngày 3.4.2026, bà mang gần 30 triệu đồng đi giao dịch nhưng bị gia đình phát hiện và ngăn chặn kịp thời. Trước đó, đã nhiều lần gia đình không can thiệp được. “Dù đã được giải thích, bà vẫn tin vào người kia và cho rằng, chỉ cần hoàn tất thủ tục thì sẽ nhận được tiền hoặc quà như đã hứa”, chị Lan chia sẻ.

Trao đổi về trường hợp này, ông Vũ Ngọc Sơn - Giám đốc Kỹ thuật Công ty Công nghệ An ninh mạng quốc gia Việt Nam (NCS) cho biết, vụ việc có dấu hiệu của việc sử dụng công nghệ để tự động hóa tương tác, nhằm xây dựng lòng tin và dẫn dụ nạn nhân thực hiện các giao dịch chuyển tiền.

"Chatbot hiện nay có thể mô phỏng hành vi giao tiếp của con người ở mức cao, tạo dựng mối quan hệ kéo dài với nạn nhân. Người cao tuổi là nhóm dễ bị tác động khi bị đánh vào tâm lý cô đơn và thiếu kỹ năng nhận diện rủi ro trên môi trường số" - ông Sơn nhận định.

Các đường dây lừa đảo thường tổ chức theo mô hình xuyên biên giới, phân chia vai trò rõ ràng và liên tục thay đổi kịch bản. Dòng tiền sau khi được chuyển đi sẽ qua nhiều lớp trung gian, gây khó khăn cho việc truy vết.

Siết trách nhiệm nền tảng số trong môi trường mạng

Theo ông Nguyễn Hoàng Giang - Phó Cục trưởng Cục Sở hữu trí tuệ (Bộ Khoa học và Công nghệ), khó khăn lớn nhất hiện nay trong xử lý tội phạm công nghệ cao là thiếu dữ liệu kịp thời từ các nền tảng, đặc biệt là các nền tảng xuyên biên giới. Nhiều trường hợp phải mất thời gian dài mới có thể tiếp cận thông tin tài khoản, lịch sử giao dịch hoặc dữ liệu liên quan, trong khi hành vi lừa đảo diễn ra nhanh và có tổ chức. Điều này khiến việc truy vết, thu thập chứng cứ và ngăn chặn vi phạm không theo kịp thực tế.

Từ ngày 1.4.2026, khi Luật Sở hữu trí tuệ sửa đổi 2026 chính thức có hiệu lực, hành lang pháp lý được hoàn thiện theo hướng siết chặt hơn trách nhiệm của các nền tảng số. Phạm vi điều chỉnh không chỉ dừng ở các đơn vị trung gian cung cấp hạ tầng kỹ thuật mà đã mở rộng trực tiếp tới các nền tảng vận hành và phân phối nội dung.

Theo ông Giang, luật lần này đã thay đổi cách tiếp cận trong quản lý, chuyển từ xử lý bị động sang chủ động phòng ngừa. Các nền tảng không chỉ “phản ứng khi có khiếu nại” mà phải triển khai biện pháp kiểm soát, ngăn chặn vi phạm ngay từ đầu, phù hợp với thực tiễn nội dung số có thể lan truyền rất nhanh.

Song song với đó, thẩm quyền của Tòa án cũng được tăng cường. Cơ quan xét xử có thể áp dụng các biện pháp như buộc gỡ bỏ, ẩn hoặc chặn truy cập nội dung vi phạm. Trong trường hợp cần thiết, có thể vô hiệu hóa tài khoản hoặc ứng dụng liên quan. Hệ thống chế tài hành chính đang được hoàn thiện để bảo đảm tính đồng bộ và nâng cao hiệu quả răn đe.

Tuy nhiên, với các nền tảng xuyên biên giới, đây vẫn là thách thức lớn. Khi máy chủ và pháp nhân không đặt tại Việt Nam, việc xử lý cần sự phối hợp giữa nhiều lĩnh vực pháp luật như dân sự, hành chính, hình sự, cùng các quy định về an ninh mạng và thương mại điện tử.

"Để nâng cao hiệu quả xử lý, vẫn cần quy định rõ trách nhiệm của nền tảng trong việc cung cấp dữ liệu, triển khai định danh tài khoản và ứng dụng công nghệ phát hiện nội dung giả mạo. Đây là điều kiện quan trọng nhằm rút ngắn thời gian truy vết. Đồng thời, góp phần ngăn chặn hành vi vi phạm trên không gian mạng" - ông Giang nhấn mạnh.

Từ thực tế gia đình bà Minh, cảnh báo được đặt ra không chỉ với người cao tuổi mà với tất cả người dùng mạng xã hội. Những lời hứa về tiền bạc, quà tặng hoặc đầu tư lợi nhuận cao đều có thể là bẫy được thiết kế sẵn. Trong bối cảnh công nghệ AI phát triển nhanh, ranh giới giữa thật và giả ngày càng khó phân biệt. Khi đó, sự cảnh giác của người dùng và trách nhiệm của nền tảng sẽ là hai “lá chắn” quan trọng nhất để hạn chế những vụ việc tương tự.