Đổi mới thể chế: Năng lực thực thi quyết định sức bật phát triển

GS.TS. Hoàng Văn Cường Phó Chủ tịch Hội Khoa học Kinh tế Việt Nam

Phóng viên: Thưa ông, đổi mới thể chế hiện nay khác gì so với các giai đoạn trước và đã mang lại kết quả bước đầu nào cho địa phương, doanh nghiệp?

GS.TS. Hoàng Văn Cường: Bốn thập niên Đổi mới cho thấy một quy luật: mỗi khi thể chế tháo được một nút thắt thì một nguồn lực phát triển lại được giải phóng. Khoán trong nông nghiệp giải phóng sức sản xuất của hộ nông dân; Luật Doanh nghiệp và cải cách quyền kinh doanh giải phóng tinh thần doanh nhân; mở cửa, hội nhập giải phóng khả năng tiếp cận vốn, công nghệ và thị trường quốc tế.

Vì thế, theo tôi, đột phá quan trọng nhất không nằm ở một chính sách cụ thể, mà ở sự chuyển đổi triết lý quản trị, từ nhà nước quản lý sang nhà nước kiến tạo phát triển.

Đó là từ bỏ tư duy “không quản được thì cấm”; xóa bỏ cơ chế “xin - cho”, chuyển từ tiền kiểm sang hậu kiểm dựa trên quản trị rủi ro và dữ liệu, cắt giảm thủ tục hành chính, giảm chi phí tuân thủ; chuyển từ quản lý theo quy trình sang quản lý theo mục tiêu, đánh giá dựa vào kết quả đầu ra. Việc sắp xếp đơn vị hành chính, tinh gọn bộ máy đã xóa bỏ chồng chéo, tầng nấc trung gian, phân định rõ quyền hạn và trách nhiệm, nhất là của cấp thực thi.

Kết quả bước đầu khá rõ. Theo điều tra PCI công bố năm 2025, 79% doanh nghiệp thực hiện thủ tục trực tuyến cho rằng tiết kiệm thời gian, 78% ghi nhận tiết kiệm chi phí; danh mục ngành, nghề đầu tư kinh doanh có điều kiện giảm xuống... Ở địa phương, chính quyền hai cấp và việc phân bổ lại quyền phát triển giữa Trung ương và địa phương đã tạo tiền đề cho sức bật, với nhiều địa phương ghi nhận mức tăng GRDP năm 2025 và 9 tháng năm 2026 đạt tăng trưởng 2 con số.

Phóng viên: Kết quả thực tế chưa thật đồng đều. Theo ông, một chính sách tốt cần những điều kiện gì để phát huy tối đa hiệu quả?

GS.TS. Hoàng Văn Cường: Một chính sách mới hướng đến mục tiêu tốt đẹp chưa đủ để đi vào cuộc sống, mà cần đồng bộ với các chính sách khác và đủ điều kiện để vận hành. Vì vậy, cần phân định rõ đâu là vấn đề do chính sách chưa đồng bộ, chưa tạo đủ điều kiện thực hiện, đâu là vấn đề thuộc về năng lực tổ chức thực thi.

Ví dụ rõ nhất là chủ trương bỏ thuế khoán, miễn thuế cho hộ kinh doanh có doanh thu đến 1 tỷ đồng/năm. Đây là bước đi nhằm để hộ kinh doanh tiếp cận công cụ quản lý chuyên nghiệp nhờ hạch toán và phân tích hiệu quả kinh doanh tự động.

Để chính sách này phát huy trọn vẹn, cần tiếp tục đồng bộ các điều kiện vận hành. Các quy định về hóa đơn, chứng từ, sổ sách kế toán cần chuyển sang tiếp nhận thông tin, dữ liệu giao dịch điện tử. Mỗi hộ kinh doanh, mỗi doanh nghiệp trang bị một máy tính tiền có phần mềm dùng chung, kết nối đường truyền với cơ quan thuế để quản lý thuế. Khi đó, chi phí kế toán và tuân thủ chính sách thuế của hộ hay doanh nghiệp gần như bằng “0”. Đồng thời, hộ kinh doanh và doanh nghiệp có đầy đủ dữ liệu để phân tích, đánh giá, làm cơ sở phát triển các hoạt động kinh doanh hiệu quả.

Ngoài ra, cơ chế phân cấp, trao quyền đã đặt cấp xã thành cấp trực tiếp giải quyết phần lớn những vấn đề phát sinh hằng ngày của người dân và doanh nghiệp. Phạm vi nhiệm vụ và trách nhiệm tăng lên, nên các điều kiện để thực hiện quyền được giao cũng cần tương ứng. Nhưng dữ liệu phục vụ quản lý còn phân tán ở nhiều hệ thống, việc chia sẻ và liên thông chưa đầy đủ; hạ tầng số và đường truyền ở một số nơi chưa đáp ứng khối lượng công việc lớn; đội ngũ cán bộ cơ sở vừa tiếp nhận nhiều nhiệm vụ mới, vừa thiếu nhân lực có chuyên môn sâu...

Vì thế, việc phân quyền thực chất không thể chỉ là chuyển giao thẩm quyền và trách nhiệm; phải đồng thời chuyển giao và củng cố nguồn lực, nhân lực, dữ liệu, hạ tầng số và công cụ thực thi. Nếu không, điểm nghẽn có nguy cơ chỉ dịch chuyển từ cấp trên xuống cấp cơ sở, thay vì được tháo gỡ thực sự.

Do vậy, đầu tư vào hạ tầng và nền tảng số trong giai đoạn hiện nay đóng vai trò vô cùng quan trọng, thậm chí còn cấp bách hơn cả hạ tầng giao thông, để công cuộc chuyển đổi có “đường cao tốc” và phương tiện vận chuyển hiện đại.

Phóng viên: Để giải quyết những hạn chế nêu trên, đâu là giải pháp, thưa ông?

GS.TS. Hoàng Văn Cường: Các nghị quyết của Đảng và pháp luật luôn nhắc đến việc khuyến khích, bảo vệ cán bộ năng động, sáng tạo, dám nghĩ, dám làm. Nhưng nút thắt nằm ở rủi ro pháp lý của người ra quyết định: họ có thể biết một cách làm mới đáp ứng thực tiễn tốt hơn, nhưng vẫn lo khi thanh tra, kiểm toán sẽ phải trả lời căn cứ nào, quy định nào, ai cho phép. Pháp luật mới chỉ là lời hứa “bảo vệ sau khi rủi ro đã xảy ra”, chưa có “hành lang pháp lý bảo vệ sáng tạo trước khi hành động”.

Khi cùng một chính sách nhưng kết quả khác nhau, năng lực thực thi trở thành yếu tố quyết định. Giải ngân đầu tư công là ví dụ. Hà Nội có quy mô đầu tư công đứng đầu cả nước, giải phóng mặt bằng phức tạp, khó nhất cả nước, nhưng tiến độ giải ngân lại đang dẫn đầu. Như vậy, nguyên nhân chậm giải ngân không phải là quy mô giải ngân lớn hay những vướng mắc khách quan như giải phóng mặt bằng, điều kiện thi công mà phụ thuộc rất lớn vào năng lực thực thi của địa phương.

Nhìn rộng hơn, điểm nghẽn đang dịch chuyển từ thể chế, chính sách sang năng lực tổ chức thực thi chính sách. Con đường phía trước không chỉ tìm đột phá trong từng chính sách, mà phải đặt mỗi chính sách trong môi trường thể chế đồng bộ, cùng các điều kiện vận hành được kết nối liên thông để tạo ra đột phá phát triển thực tế. Đó chính là bước chuyển từ đổi mới chính sách sang đổi mới một hệ điều hành phát triển mới.

Phóng viên: Xin trân trọng cảm ơn những chia sẻ của ông!