Kinh tế Venezuela nỗ lực dựa vào dầu mỏ và ngân hàng để thoát khỏi suy thoái kéo dài

Những kỳ vọng về một cuộc chuyển giao quyền lực mang tính triệt để tại Venezuela đã dần nhường chỗ cho bối cảnh chính trị đan xen giữa chính quyền Chavista và các lực lượng thuộc phong trào MAGA.

Dù chưa tạo ra chuyển biến rõ rệt, sự đan xen này đã mang lại một vài tín hiệu tích cực đối với tiêu dùng, nguồn cung và mặt bằng giá cả.

Tuần trước, Mỹ đã tháo gỡ một phần các biện pháp trừng phạt từng ngăn những tập đoàn năng lượng như Shell của Anh và Repsol của Tây Ban Nha hoạt động trong các mỏ dầu lớn của Venezuela. Tập đoàn Chevron có trụ sở tại Mỹ cũng đang chuẩn bị tăng gấp đôi sản lượng khai thác.

Triển vọng mở cửa trở lại ngành dầu khí mang đến chút hy vọng về khả năng bình ổn tài chính vốn kiệt quệ của Venezuela. Tuy vậy, quá trình này sẽ diễn ra dần dần, tùy thuộc vào nguồn thu từ dầu mỏ được điều phối dưới sự giám sát của chính quyền Tổng thống Donald Trump.

Ông Asdrúbal Oliveros, chuyên gia tư vấn kinh doanh có nhiều mối kết nối trong hệ sinh thái kinh tế Venezuela, cho rằng Mỹ sẽ nắm quyền kiểm soát phần lớn dòng tiền từ dầu mỏ, có thể lên tới bảy mươi phần trăm tổng nguồn lực.

Ông Oliveros nhận định Washington sẽ theo dõi chặt chẽ hướng đi của các dòng tiền này và cách chúng được đưa vào vận hành trong nền kinh tế. Theo ông Oliveros, điểm tích cực là mức độ tùy tiện trong việc phân bổ ngoại tệ có thể giảm đi.

Cơ chế điều hành tỷ giá mới sẽ hoạt động gần giống với mô hình từng áp dụng cùng Chevron vào năm trước.

Khi đó, một phần nguồn thu từ dầu mỏ bằng đồng USD của tập đoàn này được phép bán cho hệ thống ngân hàng trong nước, sau đó được phân bổ cho các doanh nghiệp nhập khẩu hàng hóa thiết yếu. Cơ chế mới đã được khởi động từ cuối tháng Giêng với đợt bán ra ba trăm triệu USD.

Trong bối cảnh nền kinh tế vừa xuất hiện vài dấu hiệu phục hồi, Venezuela vẫn cần thực hiện một cuộc cải cách sâu rộng về thể chế và khung pháp lý.

Điều này đòi hỏi nguồn lực tài chính lớn cũng như quyết tâm mạnh mẽ từ nhà nước lẫn khối doanh nghiệp để tháo gỡ những rào cản thuế, lao động và pháp lý, qua đó giảm rủi ro bị trưng thu tài sản, áp đặt kiểm soát giá và các biện pháp can thiệp hành chính.

Dưới đây là bức tranh tổng quan về những lĩnh vực then chốt đối với tiến trình phục hồi kinh tế Venezuela.

Ngành dầu khí và các doanh nghiệp dịch vụ

Ngành dầu khí được xem là đầu tàu thúc đẩy phần còn lại của nền kinh tế. Ước tính ít nhất một phần ba GDP của Venezuela đến từ nguồn thu dầu mỏ, trong khi hơn tám mươi phần trăm ngoại tệ được tạo ra từ xuất khẩu crude oil theo đánh giá của các chuyên gia.

Đây cũng là lĩnh vực có khả năng tạo nguồn thu lớn nhất, ngay cả khi chính phủ Caracas tiến hành sửa đổi những hợp đồng dầu khí vốn đang đặt nhiều ưu thế vào tập đoàn nhà nước PDVSA theo định hướng của Washington.

Quốc hội Venezuela với đa số thành viên thuộc phe Chavista đã nới lỏng khung pháp lý nhằm mở rộng cơ hội tham gia cho các doanh nghiệp tư nhân trong chuỗi giá trị dầu thô.

Theo giải thích của phía Mỹ, nguồn thu từ dầu mỏ Venezuela sẽ không chuyển trực tiếp vào ngân sách của nước này mà được quản lý bởi Bộ Tài chính Mỹ.

Các hoạt động thương mại liên quan đến dầu sẽ do Bộ Năng lượng Mỹ giám sát, dưới sự theo dõi của Ngoại trưởng Marco Rubio.

Nhờ cơ chế này, Venezuela có thể bán dầu ở các thị trường mở không nằm trong phạm vi trừng phạt với mức giá cao hơn khoảng ba mươi phần trăm cho mỗi thùng.

Việc Mỹ giảm bớt các biện pháp trừng phạt được xem là bước đi quan trọng để khôi phục sản lượng khai thác. Tuy nhiên, để thu hút thêm những tập đoàn lớn như Exxon hay Conoco, Venezuela cần đưa ra các cam kết pháp lý và hợp đồng rõ ràng hơn.

Việc dỡ bỏ trừng phạt cũng mở đường cho sự quay trở lại của các doanh nghiệp dịch vụ dầu khí, vốn có vai trò quan trọng trong nhiều công đoạn như bảo dưỡng giếng dầu hay duy trì lưu lượng khai thác.

Những tên tuổi lớn như SLB (tên mới của Schlumberger) hay Halliburton đã bày tỏ mong muốn trở lại các mỏ truyền thống cũng như khu vực vành đai Orinoco.

Hệ thống tài chính

Dù giữ vị trí quan trọng trong chiến lược ổn định tỷ giá, hệ thống ngân hàng Venezuela lại khá nhỏ so với các nước trong khu vực.

Trước tình trạng lạm phát cao kéo dài và lãi suất gần như bị cố định, các ngân hàng đã đánh mất vai trò trung gian tài chính. Hoạt động cho vay gần như không còn, trong khi phần lớn giao dịch chỉ xoay quanh việc chi trả lương và xử lý các khoản thanh toán.

Trong bối cảnh này, việc Mỹ dỡ bỏ trừng phạt tài chính sẽ có ý nghĩa then chốt vì cho phép các ngân hàng Venezuela khôi phục quan hệ đại lý với hệ thống ngân hàng quốc tế và tái kết nối với các dòng vốn toàn cầu.

Dù mục tiêu ban đầu của các lệnh trừng phạt nhằm vào những quan chức bị cáo buộc liên quan đến tham nhũng và buôn lậu ma túy, chúng lại gây ra hiệu ứng phụ khiến Venezuela gần như bị tách rời khỏi hệ thống tài chính thế giới.

Những kênh huy động vốn khác như ngân hàng đầu tư, quỹ đầu tư mạo hiểm hay các văn phòng gia đình giàu có cũng không còn hoạt động. Sự phục hồi bền vững của nền kinh tế và hệ sinh thái doanh nghiệp khởi nghiệp vì thế cần nguồn lực từ những kênh này.

Một tín hiệu tích cực gần đây là các chủ nợ đang nắm giữ trái phiếu Venezuela đã vỡ nợ bắt đầu chuẩn bị cho quá trình thu hồi vốn, bước đi được xem là tiền đề cho sự cải thiện sức khỏe tài chính quốc gia.

Chiến lược gia Greg Hadjian của công ty quản lý tài sản Loomis Sayles đặt trụ sở tại Boston cho biết trái phiếu Venezuela đã tăng giá kể từ khi Tổng thống Nicolás Maduro bị phế truất vào ngày ba tháng một.

Theo ông, điều này giúp Venezuela trở thành trường hợp khác biệt so với nhiều quốc gia đang đối mặt xung đột địa chính trị như Ukraine, khi thị trường đang kỳ vọng vào một tiến trình tái cơ cấu nợ đã bị trì hoãn quá lâu cùng mức thu hồi cao hơn.

Dịch vụ cơ bản và viễn thông

Nhiều năm thiếu đầu tư cùng hàng loạt vụ tham nhũng trong hệ thống điện, đường sá và giao thông đã làm suy yếu đáng kể hạ tầng của Venezuela.

Sự xuống cấp này cũng tác động mạnh đến mạng lưới lọc dầu trong nước. Mặc dù sở hữu năng lực lọc dầu thuộc nhóm lớn nhất khu vực Mỹ Latinh và thế giới, các nhà máy lọc dầu của Venezuela vẫn hoạt động chập chờn do tình trạng mất điện và thiếu bảo trì.

Ông Jorge Rodríguez, Chủ tịch Quốc hội và là anh trai của Tổng thống lâm thời Delcy Rodríguez, đang dẫn dắt một trong những cuộc cải cách pháp lý quy mô nhất kể từ thời cố Tổng thống Hugo Chávez.

Bên cạnh luật về dầu khí, gói cải cách này bao gồm nhiều nội dung liên quan đến khai khoáng, thương mại quốc tế, quyền kinh tế xã hội, quyền kỹ thuật số, an ninh mạng, hệ thống điện quốc gia, viễn thông và cả trí tuệ nhân tạo nhằm thu hút nguồn vốn nước ngoài.

Chuyên gia Oliveros nhận định một trong những điểm đáng chú ý của chính phủ Tổng thống Nicolás Maduro và nay là Tổng thống lâm thời Delcy Rodríguez kể từ năm 2019, khi Venezuela trải qua giai đoạn siêu lạm phát nghiêm trọng nhất, chính là cách tiếp cận thực tế hơn đối với khu vực tư nhân.

Nhà chức trách thường xuyên đối thoại với doanh nghiệp, dù vẫn chưa xây dựng được một chương trình cải cách chung. Ông cho rằng cần thêm thời gian để xem liệu điều này có thể đạt được trong giai đoạn hiện nay hay không.

Bên cạnh đó, Venezuela cũng cần các chính sách thúc đẩy đổi mới công nghệ, nghiên cứu và phát triển giải pháp mới, cùng nỗ lực đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao sau nhiều năm chảy máu chất xám.

Các chuyên gia cảnh báo rằng thách thức lớn nhất nằm ở khả năng đội ngũ lãnh đạo lâm thời có đủ tính chính danh, năng lực chính trị và kỹ năng đàm phán để dung hòa những nhóm tư tưởng khác nhau, triển khai cải cách và duy trì sự ổn định trong nước trong bối cảnh còn nhiều rủi ro.