Trung Quốc cải cách giá điện hai thành phần (lần thứ 2) - Liên hệ tới hệ thống điện Việt Nam

Điểm mới của Thông báo 114/2026:

Năm 2025, hệ thống điện Trung Quốc chứng kiến số giờ phát điện trung bình của toàn hệ thống giảm thêm 312 giờ xuống còn 3.119 giờ trong năm. Đồng thời, các nhà máy điện than và điện khí vẫn lo lắng cho khả năng duy trì lợi nhuận, hệ thống lưu trữ năng lượng độc lập vận hành chưa có lợi nhuận khi chỉ dựa vào bán điện trên thị trường và dịch vụ phụ trợ, doanh thu của các nhà máy thủy điện tích năng chưa được đảm bảo bù đắp chi phí đầu tư khổng lồ.

Việc trả tiền cho công suất là để bù đắp chi phí đầu tư cố định cho nguồn điện (ngay cả khi nguồn điện đó không phát điện) nhằm đảm bảo công suất phủ đỉnh và bù đắp khi điện từ nguồn năng lượng tái tạo không ổn định có thể làm mất cân bằng lưới điện.

Để tiếp tục hoàn thiện cơ chế thị trường cho ngành điện, Ủy ban Cải cách và Phát triển Trung Quốc ra “Thông báo về việc cải thiện cơ chế định giá công suất phát điện” số 114 NRDC năm 2026 đề xuất cải thiện cơ chế định giá công suất cho các nhà máy nhiệt điện than, điện khí, thủy điện tích năng và hệ thống lưu trữ năng lượng (bao gồm pin lưu trữ và thủy điện tích năng - ESS) theo từng loại và tối ưu hóa cơ chế thị trường điện.

Điểm mới quan trọng tiếp theo là “sau khi thị trường điện giao ngay đi vào hoạt động liên tục, Ủy ban Cải cách và Phát triển Trung Quốc sẽ thiết lập một cơ chế bù công suất đáng tin cậy và có trật tự cho các tổ máy phát điện theo công suất đỉnh dựa trên nguyên tắc thống nhất, nhằm phản ánh công bằng đóng góp phủ đỉnh của các tổ máy phát điện khác nhau vào hệ thống điện”.

Hiện tại hệ thống giá điện Trung Quốc đã bao gồm: (1) giá điện năng, (2) giá dịch vụ phụ trợ và (3) giá công suất. Nhưng cơ chế định giá công suất hiện tại đang gặp một số vấn đề:

Thứ nhất: Số giờ phát điện than ở một số khu vực đang giảm nhanh chóng, nhưng mức giá công suất hiện tại không đủ bảo vệ cho nhà đầu tư.

Thứ hai: Giá công suất thủy điện tích năng hiện tại không tính toán đầy đủ chi phí của doanh nghiệp, không khuyến khích tiếp tục đầu tư.

Thứ ba: Nguyên tắc cơ chế định giá công suất đối với điện khí và ESS không đồng nhất giữa các khu vực, không tạo ra một thị trường công bằng và cạnh tranh do chia đều cho công suất đặt.

Để khắc phục các vấn đề đó, đối với nhiệt điện than, Thông báo này yêu cầu “tất cả các địa phương cần tăng tỷ lệ chi phí cố định được thu hồi thông qua giá công suất đối với các tổ máy điện than lên không dưới 50% (tổng chi phí đầu tư), có thể tăng thêm dựa trên sự phát triển của thị trường địa phương, số giờ sử dụng điện than và các điều kiện thực tế khác”.

Giá công suất đối với nhiệt điện khí cũng phải điều chỉnh, “trong đó giá công suất được xác định bằng cách thu hồi một tỷ lệ nhất định chi phí cố định của các tổ máy phát điện khí”.

Thông báo đưa ra một khái niệm mới quan trọng: Khi thị trường điện giao ngay được hoàn thiện và hoạt động liên tục tại địa phương, là “một cơ chế bồi thường cho công suất đáng tin cậy”. Cơ chế bồi thường cho công suất đáng tin cậy này sẽ dần thay thế giá công suất.

Cho đến nay, giá công suất được thiết lập cho các loại tổ máy phát điện khác nhau, nhưng cơ chế bồi thường cho “công suất đáng tin cậy”, như tên gọi của nó, bồi thường cho độ tin cậy của công suất phát điện mà không phụ thuộc vào loại hình nguồn điện. Các nguồn điện “đáng tin cậy” dù là than, khí, thủy điện tích năng, hay pin lưu trữ sẽ cạnh tranh sòng phẳng trên cùng một sân chơi.

Việc trả tiền cho công suất là để bù đắp chi phí đầu tư cố định cho nguồn điện (ngay cả khi nguồn điện đó không phát điện) nhằm đảm bảo công suất phủ đỉnh và bù đắp khi điện từ nguồn năng lượng tái tạo không ổn định có thể làm mất cân bằng lưới điện.

Công suất đáng tin cậy là gì?

Công suất đáng tin cậy đề cập đến khả năng của một tổ máy phát điện cung cấp điện liên tục và ổn định trong giờ cao điểm suốt cả năm - đóng vai trò là “thước đo” để đánh giá khả năng chịu tải đỉnh của một tổ máy phát điện. Thước đo là tỷ lệ thời gian tổ máy có thể phát điện với công suất đã đăng ký so với thời gian phụ tải đỉnh ròng cao nhất trong năm. Đối với điện khí và điện than, tỷ lệ đó khoảng bằng 1, nhưng với hệ thống lưu trữ năng lượng tỷ lệ đó có thể nhỏ hơn 1 khá nhiều.

Cơ sở của giá bồi thường cho công suất đáng tin cậy vẫn sẽ dựa vào giá thành điện than tại khu vực. Các nhà máy đã được Chính phủ Trung Quốc định giá bán điện sẽ không tham gia vào cơ chế bồi thường này. Cơ quan định giá cấp tỉnh có thể (trên cơ sở một hệ thống thị trường tương đối ổn định) thực hiện thống nhất cơ chế bù công suất đáng tin cậy cho các nhà máy thủy điện tích năng khởi công xây dựng sau khi ban hành Thông báo 114/2026. Còn các nhà máy thủy điện tích năng đã hợp đồng theo Thông báo 633/2021 tiếp tục được lựa chọn.

Thước đo công suất đáng tin cậy sẽ phân biệt rõ các nguồn lưu trữ bằng pin có thời gian lưu trữ 2 giờ so với 4 giờ.

Thống kê của Hiệp hội Lưu trữ Năng lượng Trung Quốc (CNESA) cho thấy: Thời gian trung bình của công suất lắp đặt tích lũy của hệ thống lưu trữ năng lượng mới đã có xu hướng tăng chậm từ năm 2021 đến năm 2025 (từ 2,11 giờ lên 2,58 giờ). Từ năm 2026 trở đi, tốc độ tăng thời gian sẽ tăng nhanh đáng kể và dự kiến ​​sẽ đạt 3,47 giờ vào năm 2030 (một phần lớn do có sự thay đổi về chính sách).

Hồ sơ phát điện của nguồn cụ thể sẽ là bằng chứng để tính toán bồi thường (hay giá) của “công suất đáng tin cậy”. Điều này tránh việc tăng nhanh đầu tư vào nguồn lưu trữ năng lượng mà không tính đến nhu cầu cụ thể tại địa phương, hay chỉ chăm lo đầu tư vào công suất đặt mà bỏ qua khâu vận hành.

Phí công suất và phí bồi thường công suất đáng tin cậy cho các nguồn điện điều tiết nêu trên sẽ được tính vào chi phí vận hành hệ thống điện địa phương. Các địa phương đã đặt ra các cơ chế phạt trừ vào giá công suất, nếu một nguồn điện không đáp ứng lệnh điều độ.

Thông báo lần này không đưa ra mức giá nào cụ thể, mà hoàn toàn phân trách nhiệm cho các tỉnh thiết lập cơ chế định giá công suất. Các địa phương phải cân nhắc khả năng chi trả của doanh nghiệp trong khu vực mỗi khi tính toán phí công suất và phí bồi thường công suất đáng tin cậy.

Việt Nam hiện chưa thống nhất được cơ chế giá điện hai thành phần cho cả hộ tiêu thụ (đang thử nghiệm trên giấy) và cho nguồn phát điện (chưa có đề xuất). Trong khi đó, Trung Quốc đã chi trả phí công suất cho nguồn điện than từ 2023 và đi đến giai đoạn 2 của giá điện hai thành phần - phí công suất đáng tin cậy cho nguồn phát điện.

Liên hệ tới hệ thống điện Việt Nam:

Nhằm tiến tới mục tiêu Net Zero (có thể không phải vào năm 2050, mà muộn hơn), Việt Nam cũng cần phải phát triển mạnh nguồn năng lượng tái tạo. Tỷ lệ năng lượng tái tạo cao, nhưng không ổn định - đồng nghĩa với việc các nhà máy điện than phải đầu tư để tăng độ linh hoạt (trên thế giới những tổ máy điện than hiện đại có thể giảm xuống 30% công suất tối đa), hệ thống phải đầu tư thêm nhiều nhà máy điện LNG, thủy điện tích năng và pin lưu trữ như Quy hoạch điện VIII điều chỉnh đã đề ra. Nhưng các doanh nghiệp sẽ không sẵn sàng bỏ tiền đầu tư, khi thấy số giờ vận hành điện than, điện LNG đang giảm nhanh chóng, cùng sự tăng trưởng của điện năng lượng tái tạo.

Giá điện hai thành phần là một hình thức để hoàn vốn và khuyến khích đầu tư. Tuy nhiên, hiện chúng ta vẫn chưa thống nhất được cơ chế giá điện hai thành phần cho cả hộ tiêu thụ (đang thử nghiệm trên giấy) và cho nguồn phát điện (chưa có đề xuất). Trong khi đó, Trung Quốc đã chi trả phí công suất cho nguồn điện than từ 2023 và đi đến giai đoạn 2 của giá điện hai thành phần - phí công suất đáng tin cậy cho nguồn phát điện.

Tốc độ phát triển kinh tế của Việt Nam trong kỷ nguyên mới không thể chờ nguồn điện quá lâu. Do đó, cần có các bước áp dụng giá điện hai thành phần - từ đơn giản như phí đấu nối, đến giá theo công suất tối đa về phía hộ tiêu thụ điện - từ đó có thể thu được chi phí, nhằm chuyển sang áp dụng giá hai thành phần cho bên phát điện để đảm bảo cho doanh nghiệp mạnh dạn đầu tư vào nguồn phát điện đáng tin cậy, cũng như mở rộng cơ hội phát triển bền vững nguồn năng lượng tái tạo./.

ĐÀO NHẬT ĐÌNH - CHUYÊN GIA TẠP CHÍ NĂNG LƯỢNG VIỆT NAM

Tài liệu tham khảo:

- Một bước tiến quan trọng trong cải cách ngành điện - Việc định giá công suất chuyển từ hình thức trả lương theo bậc thang sang "trả lương bình đẳng cho cùng một công việc" https://paper.people.com.cn/zgnyb/pc/content/202602/09/content_30140215.html

- Thông báo 114/2026 của Ủy ban Cải cách và Phát triển ttps://www.ndrc.gov.cn/xxgk/zcfb/tz/202601/t20260130_1403524.html