Ngày Môi trường Thế giới: “Áp lực kép” của ngành năng lượng

Khi môi trường không còn là “khẩu hiệu”

Trong nhiều năm, việc hưởng ứng Ngày Môi trường Thế giới (5-6) tại Việt Nam thường gắn với các thông điệp về trồng cây xanh, giảm rác thải nhựa hay bảo vệ tài nguyên thiên nhiên. Nhưng hiện nay, tác động của biến đổi khí hậu đã hiện hữu trong mọi mặt đời sống kinh tế - xã hội.

Minh chứng rõ nhất là những đợt nắng nóng cực đoan kéo dài khiến nhu cầu tiêu thụ điện tăng vọt. Tình trạng hạn hán và xâm nhập mặn không chỉ đe dọa sản xuất nông nghiệp mà còn ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng vận hành của các hồ thủy điện. Thiên tai và mưa lớn bất thường ngày càng gia tăng, đặt áp lực nặng nề lên hạ tầng đô thị và tính an toàn của hệ thống năng lượng quốc gia.

Đằng sau những vấn đề môi trường hiện nay là mối liên hệ ngày càng rõ với lĩnh vực năng lượng. Từ nhiệt điện than, khai thác nhiên liệu hóa thạch cho tới tiêu thụ năng lượng trong giao thông, công nghiệp và xây dựng…, tất cả đều tạo ra lượng phát thải lớn. Theo nhiều nghiên cứu quốc tế, lĩnh vực năng lượng hiện là nguồn phát thải khí nhà kính lớn nhất tại Việt Nam.

Nhưng năng lượng - nguồn phát thải lớn nhất này lại đang gánh vác áp lực tăng trưởng cùng quá trình công nghiệp hóa và mở rộng sản xuất. Theo các kịch bản trong Quy hoạch điện VIII điều chỉnh, nhu cầu điện giai đoạn tới được dự báo tiếp tục neo ở mức cao, điện thương phẩm tăng bình quân khoảng 8% mỗi năm để đáp ứng mục tiêu phát triển kinh tế.

Thực tế đó đặt Việt Nam trước một bài toán khó: vừa phải bảo đảm đủ điện cho tăng trưởng, vừa phải giảm dần phụ thuộc vào năng lượng hóa thạch để hạn chế áp lực môi trường.

Bài toán điện và phát thải

Theo các chuyên gia, thách thức lớn nhất của Việt Nam hiện nay không phải là việc chọn lựa đánh đổi giữa tăng trưởng kinh tế hay bảo vệ môi trường, mà là làm sao để hiện thực hóa đồng thời cả hai mục tiêu này.

Trao đổi với phóng viên Tạp chí Năng lượng Mới, ông Hà Đăng Sơn - Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu Năng lượng và Tăng trưởng xanh (CEGR) cho rằng, Việt Nam đang đứng trước “áp lực kép” trong quá trình chuyển dịch năng lượng. “Nếu chuyển đổi quá chậm, nguy cơ tụt hậu trong cuộc đua xanh toàn cầu sẽ ngày càng rõ rệt. Nhưng nếu chuyển đổi quá nhanh khi hạ tầng và nguồn lực chưa sẵn sàng, nguy cơ thiếu điện và chi phí năng lượng tăng cao có thể ảnh hưởng trực tiếp tới nền kinh tế”, ông Sơn nhận định.

Theo ông Sơn, nhiệt điện than hiện vẫn giữ vai trò quan trọng trong cơ cấu nguồn điện quốc gia nhằm bảo đảm điện nền cho hệ thống. Tuy nhiên, đây cũng là lĩnh vực chịu áp lực lớn nhất về phát thải carbon. Sau cam kết phát thải ròng bằng “0” vào năm 2050 tại Hội nghị thượng đỉnh về biến đổi khí hậu của Liên Hợp Quốc năm 2021 (COP26), Việt Nam đã bước vào giai đoạn phải tái cấu trúc mô hình năng lượng theo hướng phát thải thấp hơn.

Áp lực không chỉ đến từ biến đổi khí hậu mà còn từ xu thế thương mại toàn cầu. Liên minh châu Âu đã triển khai cơ chế điều chỉnh biên giới carbon (CBAM), trong khi các định chế tài chính quốc tế ngày càng ưu tiên các tiêu chí phát triển bền vững. Điều đó đồng nghĩa, một nền kinh tế sử dụng nguồn điện phát thải cao sẽ gặp bất lợi không chỉ về môi trường mà cả thương mại, đầu tư và xuất khẩu.

Trong bối cảnh mục tiêu tăng trưởng kinh tế cao được đặt ra, nhu cầu điện của Việt Nam sẽ tiếp tục gia tăng mạnh trong nhiều năm tới. Hệ thống năng lượng vì thế buộc phải mở rộng rất nhanh, trong khi vẫn phải đáp ứng yêu cầu xanh hóa và giảm phát thải.

Áp lực chuyển đổi xanh

Áp lực chuyển đổi hiện nay thể hiện rõ nhất ở bài toán vận hành hệ thống điện quốc gia. Những năm gần đây, Tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN) liên tục đối mặt với áp lực bảo đảm cung ứng điện trong bối cảnh nhu cầu tiêu thụ tăng cao, đặc biệt vào mùa nắng nóng.

Nhu cầu tiêu thụ điện của Việt Nam tiếp tục tăng cao trong năm 2025 với nhiều thời điểm lập mức kỷ lục mới. Đáng chú ý, có thời điểm sản lượng điện tiêu thụ toàn quốc vượt 1 tỉ kWh/ngày trong các đợt nắng nóng cao điểm, phản ánh tốc độ tăng trưởng mạnh của nền kinh tế. Tuy nhiên, việc phát triển nguồn điện mới đang gặp nhiều khó khăn do áp lực vốn đầu tư, hạ tầng truyền tải…

Một trong những thách thức lớn là sự phát triển nhanh của năng lượng tái tạo trong khi hạ tầng truyền tải chưa theo kịp. Điện gió và điện mặt trời có ưu thế về phát thải thấp nhưng phụ thuộc lớn vào điều kiện thời tiết. Nếu thiếu hệ thống lưu trữ và lưới điện đồng bộ, nguy cơ quá tải hoặc mất ổn định hệ thống sẽ xuất hiện. EVN đang phải đẩy mạnh đầu tư lưới điện truyền tải nhằm giải tỏa công suất cho các dự án năng lượng tái tạo, đồng thời bảo đảm vận hành an toàn cho toàn hệ thống điện quốc gia.

Không chỉ ngành điện, các doanh nghiệp năng lượng truyền thống cũng đang đứng trước yêu cầu thay đổi mô hình phát triển. Trong nhóm doanh nghiệp năng lượng chủ lực, Tập đoàn Công nghiệp - Năng lượng Quốc gia Việt Nam (Petrovietnam) là lực lượng đóng vai trò quan trọng trong quá trình chuyển dịch năng lượng của Việt Nam. Trong chiến lược phát triển mới, Petrovietnam xác định định hướng trở thành tập đoàn công nghiệp - năng lượng tích hợp, trong đó điện khí LNG, điện gió ngoài khơi, hydrogen xanh và các giải pháp giảm phát thải được xem là những lĩnh vực trọng tâm trong tương lai.

Theo các chuyên gia, với vai trò doanh nghiệp chủ lực trong lĩnh vực năng lượng, Petrovietnam sẽ giữ vị trí quan trọng trong quá trình chuyển dịch năng lượng của Việt Nam, đặc biệt ở các lĩnh vực điện khí, LNG và phát triển hạ tầng năng lượng mới.

Nhiều chuyên gia đánh giá LNG sẽ đóng vai trò nguồn năng lượng chuyển tiếp quan trọng của Việt Nam nhờ mức phát thải thấp hơn than đá và khả năng vận hành linh hoạt hơn. Tuy nhiên, LNG cũng kéo theo hàng loạt thách thức về vốn đầu tư, hạ tầng kho cảng, biến động giá nhiên liệu và cơ chế bao tiêu điện. Điều đó cho thấy chuyển đổi năng lượng không đơn thuần là thay đổi nguồn phát điện, mà là quá trình tái cấu trúc toàn bộ hệ thống năng lượng quốc gia.

Bên cạnh LNG, nhiều doanh nghiệp năng lượng lớn cũng đang nghiên cứu các công nghệ mới như thu giữ carbon, hydrogen xanh hay nhiên liệu xanh nhằm chuẩn bị cho giai đoạn phát triển carbon thấp trong tương lai.

Trong kỷ nguyên carbon thấp, bài toán năng lượng không còn chỉ là “đủ điện”, mà còn phải là điện sạch hơn và bền vững hơn cho tăng trưởng dài hạn. Từ góc nhìn của Ngày Môi trường Thế giới, áp lực của ngành năng lượng hôm nay thực chất cũng là áp lực tái cấu trúc của cả nền kinh tế. Và trong cuộc cạnh tranh xanh toàn cầu, tốc độ chuyển đổi năng lượng sẽ quyết định không chỉ an ninh năng lượng, mà cả năng lực cạnh tranh dài hạn của Việt Nam.

Mạnh Tưởng