VEFTA đã ký, doanh nghiệp Việt làm gì để biến ưu đãi thành đơn hàng?

Cơ hội từ EFTA

Phát biểu khai mạc, ông Đậu Anh Tuấn, Phó Tổng Thư ký, Trưởng Ban Pháp chế Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) cho rằng, khi Hiệp định VEFTA đã được ký kết ngày 18/10/2026, “câu hỏi quan trọng là doanh nghiệp Việt Nam sẽ làm gì với nó?”.

Theo ông Tuấn, VEFTA mang ý nghĩa đặc biệt bởi đây là cam kết về một khuôn khổ hợp tác ổn định, minh bạch và có thể dự báo - đây là những phẩm chất đang khan hiếm trong quan hệ kinh tế quốc tế.

Phân tích cụ thể hơn, ông Tuấn cho biết, VEFTA không bắt đầu từ con số không. Theo Cục Hải quan, năm 2025, kim ngạch xuất nhập khẩu Việt Nam - EFTA đạt khoảng 1,92 tỷ USD, tăng gần 29% so với năm 2024. Trong đó, nhập khẩu đạt 1,52 tỷ USD, chủ yếu là máy móc, thiết bị, dược phẩm và đầu vào công nghệ cao; xuất khẩu đạt 405 triệu USD, gồm giày dép, dệt may, thủy sản, thiết bị điện, điện tử và cơ khí. Về đầu tư, đến hết tháng 9/2026, Thụy Sĩ có 247 dự án còn hiệu lực tại Việt Nam với tổng vốn đăng ký khoảng 2,5 tỷ USD; đến cuối năm 2025, Na Uy có 64 dự án với hơn 203 triệu USD.

Ông Đậu Anh Tuấn cho rằng, những con số này cho thấy hai điều. Thứ nhất, hai nền kinh tế bổ trợ rõ rệt: các nước EFTA mạnh về công nghệ, tài chính, dược phẩm và năng lượng, còn Việt Nam mạnh về sản xuất, chế biến. Thứ hai, dư địa phía trước còn rất lớn, bởi 405 triệu USD là con số khiêm tốn đối với một khu vực có thu nhập bình quân đầu người thuộc nhóm cao nhất thế giới.

Giá trị của các nước EFTA cũng không nằm ở quy mô dân số, mà ở chỗ đây là những thị trường coi trọng chất lượng, uy tín và trách nhiệm của nhà cung cấp. “Doanh nghiệp đã chinh phục được người tiêu dùng Thụy Sĩ hay Na Uy thì cũng đã có trong tay một tấm giấy thông hành có sức nặng để bước vào những thị trường khó tính khác”, ông Tuấn nhấn mạnh.

Cùng quan điểm, bà Nguyễn Sơn Trà, Phụ trách Phòng WTO, Đàm phán và Thực thi Hiệp định, Vụ Phát triển thị trường nước ngoài và Thương mại đa biên (Bộ Công Thương) cho rằng, EFTA là thị trường có nhiều điểm hấp dẫn đối với doanh nghiệp Việt Nam.

Phân tích cụ thể, bà Nguyễn Sơn Trà cho biết, việc ký kết Hiệp định VEFTA trước hết giúp Việt Nam mở rộng và đa dạng hóa thị trường xuất khẩu, giảm phụ thuộc vào một số thị trường truyền thống. Với sức mua cao, EFTA là điểm đến tiềm năng cho các mặt hàng thế mạnh như dệt may, da giày, nông sản, thủy sản và hàng chế biến.

Thứ hai, Hiệp định giúp Việt Nam tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu. Doanh nghiệp có cơ hội hợp tác với đối tác EFTA trong đầu tư, chuyển giao công nghệ, đổi mới sáng tạo; đồng thời thu hút dòng vốn chất lượng cao vào các lĩnh vực công nghệ cao, tài chính, dược phẩm, năng lượng tái tạo và sản xuất công nghiệp tiên tiến.

Thứ ba, VEFTA thúc đẩy chuyển đổi xanh và phát triển bền vững. Thông qua hợp tác về năng lượng tái tạo, công nghệ sạch và kinh tế tuần hoàn, doanh nghiệp Việt Nam được tiếp cận công nghệ tiên tiến, kinh nghiệm quản trị và mô hình sản xuất bền vững, qua đó nâng cao chất lượng sản phẩm và năng lực cạnh tranh.

Không phải thời gian chờ đợi, mà là “cửa sổ chuẩn bị”

Tuy nhiên, theo các diễn giả, qua kinh nghiệm thực thi các hiệp định trước cho thấy, việc ký kết các FTA đồng nghĩa với việc “cửa” đã mở nhưng chưa có nghĩa là hàng hóa tự đi qua. Theo bà Nguyễn Sơn Trà, thách thức đầu tiên là đáp ứng các tiêu chuẩn cao của thị trường, với những yêu cầu nghiêm ngặt về chất lượng, an toàn sản phẩm, truy xuất nguồn gốc, bảo vệ môi trường và phát triển bền vững.

Thứ hai là quy tắc xuất xứ. Để tận dụng hiệu quả ưu đãi thuế quan, doanh nghiệp phải chủ động về nguồn nguyên liệu, hoàn thiện hệ thống quản lý và chứng từ xuất xứ theo đúng quy định của Hiệp định.

Thứ ba là sức ép cạnh tranh và chi phí tuân thủ gia tăng. Nhiều doanh nghiệp có thể gặp khó khăn về nguồn lực, công nghệ và chi phí đầu tư để đáp ứng yêu cầu của thị trường, trong khi phải cạnh tranh với hàng hóa, dịch vụ chất lượng cao từ chính các nước EFTA.

Khảo sát của VCCI về Hiệp định Thương mại tự do Việt Nam - EU (EVFTA) cũng cho thấy, khoảng 1/3 doanh nghiệp chưa tận dụng được ưu đãi thuế quan vì không đáp ứng quy tắc xuất xứ, trong khi thiếu thông tin cụ thể về cam kết và cách áp dụng luôn nằm trong nhóm rào cản lớn nhất. Từ thực tế đó, ông Đậu Anh Tuấn cho rằng, để biến cơ hội từ VEFTA thành đơn hàng và lợi nhuận, doanh nghiệp cần nhìn thẳng vào ba điều kiện.

Một là, ưu đãi thuế quan không tự động và không đồng đều. EFTA không phải là một liên minh thuế quan; mỗi nước có biểu thuế riêng, chỉ Thụy Sĩ và Liechtenstein dùng chung một biểu thuế. Với nông sản, mức độ mở cửa rất khác nhau: Thụy Sĩ xóa bỏ thuế ngay với khoảng 40% dòng thuế nông nghiệp, Na Uy 53% và Iceland 74%. Doanh nghiệp phải tra cứu đúng mã HS, đúng thị trường, đồng thời đáp ứng quy tắc xuất xứ và thủ tục chứng nhận xuất xứ. Hiệp định cũng có những điểm linh hoạt, như cho phép cộng gộp xuất xứ với nguyên liệu phi nông nghiệp từ ASEAN và EU. Doanh nghiệp nào nắm sớm các quy định này sẽ có lợi thế.

Hai là, thuế quan giảm nhưng tiêu chuẩn không giảm. Các nước EFTA đặt ra yêu cầu cao về an toàn, chất lượng, kỹ thuật, môi trường và tính bền vững của sản phẩm. Ngoài quy định pháp lý, nhà nhập khẩu và hệ thống phân phối còn có tiêu chuẩn riêng về truy xuất nguồn gốc, chứng nhận, trách nhiệm xã hội và độ ổn định của nguồn cung. Hiệp định có cơ chế tham vấn, tháo gỡ vướng mắc, nhưng không miễn trừ bất kỳ quy định nào về an toàn thực phẩm hay kiểm dịch của nước nhập khẩu.

Ba là, những rào cản ngoài thuế quan vẫn còn nguyên. Thông tin thị trường, tìm kiếm đối tác, logistics, hệ thống phân phối và xây dựng thương hiệu là những bài toán mà không hiệp định nào giải thay doanh nghiệp được. Với doanh nghiệp nhỏ và vừa, đây thường là rào cản lớn nhất.

Theo ông Tuấn, ba điều kiện trên dẫn đến một nhận định quan trọng về thời điểm. VEFTA đã được ký kết nhưng chưa có hiệu lực; Bộ Tài chính đang chuẩn bị dự thảo Nghị định ban hành biểu thuế để thực thi Hiệp định. Giai đoạn từ nay đến khi Hiệp định có hiệu lực vì vậy không phải để chờ đợi, mà là “cửa sổ chuẩn bị” có ý nghĩa quyết định.

Trong giai đoạn này, doanh nghiệp cần theo dõi sát tiến độ phê chuẩn và các văn bản hướng dẫn; chủ động rà soát sản phẩm có tiềm năng, nguồn nguyên liệu, khả năng đáp ứng xuất xứ, tiêu chuẩn thị trường và phương án tiếp cận khách hàng.

Ông Tuấn cũng lưu ý hai điều doanh nghiệp xuất khẩu cần lưu ý. Một là đợi đến khi Hiệp định có hiệu lực mới bắt đầu tìm hiểu, bởi khi đó cơ hội đã thuộc về những người chuẩn bị sớm hơn. Hai là mặc nhiên đưa ưu đãi VEFTA vào tính giá trong các hợp đồng hiện nay, khi ưu đãi đó chưa được áp dụng.

Tuy nhiên, theo ông Đậu Anh Tuấn, sự chủ động của doanh nghiệp mới là điều kiện cần nhưng chưa đủ. Để VEFTA thực sự đi vào đời sống kinh doanh, cần sự đồng hành của cơ quan quản lý, hiệp hội ngành hàng và các tổ chức hỗ trợ trên ba hướng. Một là chuyển hóa các cam kết thành hướng dẫn dễ hiểu, dễ tra cứu theo từng ngành hàng, từng thị trường. Hai là nâng cao năng lực cho doanh nghiệp về quy tắc xuất xứ, tiêu chuẩn kỹ thuật và chứng nhận, đồng thời tăng cường kết nối với nhà nhập khẩu, nhà đầu tư và đối tác công nghệ từ EFTA. Ba là xây dựng cơ chế tiếp nhận và xử lý kịp thời vướng mắc phát sinh từ thực tiễn.

Với VEFTA, các nước EFTA cam kết xóa bỏ thuế quan ngay khi Hiệp định có hiệu lực đối với hơn 90% số dòng thuế, tương đương 99,5% kim ngạch nhập khẩu từ Việt Nam. Toàn bộ hàng công nghiệp, kể cả thủy sản, được hưởng thuế suất 0% ngay; nhiều nông sản chủ lực như cà phê, gạo, rau quả, mật ong cũng được xóa bỏ hoặc cắt giảm thuế.