Tục xông đất đầu năm: Khát vọng 'đi nhanh, vươn xa'

Không chỉ là việc “mở vận” đầu năm, xông đất phản ánh triết lý khởi đầu của người Việt - một bước chân sau giao thừa gửi gắm niềm tin về sự hanh thông và khát vọng vươn xa trong năm mới.

Triết lý khởi đầu của người Việt

Xông đất là khoảnh khắc con người đặt những bước chân đầu tiên vào không gian sống của gia đình sau thời khắc giao thừa - thời điểm đất trời chuyển mình, năm cũ khép lại, năm mới mở ra. Nhưng phía sau hành động tưởng chừng đơn giản ấy là cả một hệ thống niềm tin, triết lý sống và khát vọng văn hóa được tích lũy qua nhiều thế hệ.

Từ xa xưa, ông cha ta đã đúc kết trong câu “đầu xuôi đuôi lọt”, thể hiện tầm quan trọng của sự khởi đầu. Một năm có thuận lợi hay không, gia đạo có yên ấm hay không, làm ăn có hanh thông hay không… đều được gửi gắm từ những ngày đầu năm mới, thậm chí từ chính khoảnh khắc người đầu tiên bước chân vào nhà. Tục xông đất vì thế không chỉ mang ý nghĩa tâm linh mà còn phản ánh tư duy phát triển của người Việt.

Theo nhà nghiên cứu văn hóa dân gian Nguyễn Hùng Vĩ, mỗi gia đình trong quan niệm truyền thống đều có một “địa vực” riêng. Người đầu tiên bước vào không gian ấy sau giao thừa được gọi là xông đất – hành động mang tính khởi động cho một chu trình thời gian mới. Quan niệm này gắn liền với tín ngưỡng dân gian về Thổ Công, Thổ Địa – những vị thần bảo trợ cho mảnh đất sinh sống của mỗi gia đình.

Theo nhà nghiên cứu Nguyễn Ánh Hồng, sau lễ tiễn ông Công ông Táo ngày 23 tháng Chạp, cho tới lễ khai hạ mùng 7 tháng Giêng, mảnh đất sinh sống được quan niệm là “vắng chủ”. Bởi vậy, người đầu tiên đặt chân lên mảnh đất sau giao thừa được coi như người “đánh thức” sinh khí, khởi động vận khí mới cho không gian sống của gia đình.

Chính vì vậy, xông đất không đơn thuần là việc đến chúc Tết, mà là hành động đặt dấu mốc cho một chu trình mới. Từ đây hình thành tư duy coi trọng khởi đầu, đặc biệt trong xã hội nông nghiệp truyền thống – nơi con người phụ thuộc nhiều vào mùa vụ, thời tiết và chu kỳ tự nhiên.

Người Việt tin rằng một khởi đầu thuận hòa sẽ tạo tâm thế yên tâm, lạc quan cho cả năm. Niềm tin ấy có tác dụng tâm lý tích cực, giúp con người tự tin, quyết đoán hơn trong hành động và theo đuổi mục tiêu dài hạn.

Bước chân mang năng lượng của năm mới

Theo nhà nghiên cứu Nguyễn Hùng Vĩ, việc lựa chọn người xông đất từ xa xưa luôn được cân nhắc kỹ. Bên cạnh yếu tố hợp tuổi, người Việt đặc biệt coi trọng nhân cách, tính cách và trạng thái sống của người xông đất.

Trẻ em thường được xem là hình ảnh xông đất lý tưởng bởi tượng trưng cho sự trong sáng, sinh khí mới và niềm vui. Ngoài ra, người được mong đợi xông đất thường là người khỏe mạnh, vui vẻ, gia đình êm ấm, công việc ổn định, nói năng cởi mở, tác phong nhanh nhẹn. Những tiêu chí này cho thấy, sâu xa hơn chuyện tuổi tác, người Việt thực chất đang mời gọi năng lượng tích cực bước vào không gian gia đình ngay từ thời khắc đầu năm.

TS Nguyễn Hoàng Điệp, nhà nghiên cứu văn hóa và phong thủy phương Đông, cho rằng sự nhanh nhẹn và kịp thời cũng là yếu tố quan trọng trong tục xông đất. Người xông đất thường đến ngay sau giao thừa hoặc sáng sớm mùng 1 Tết – thời điểm mang ý nghĩa biểu trưng cho việc không chậm trễ, không bỏ lỡ cơ hội.

Trong xã hội nông nghiệp truyền thống, “đi nhanh” đồng nghĩa với kịp thời gieo trồng, nắm bắt mùa vụ. Trong xã hội hiện đại, đó là khả năng nắm bắt cơ hội học tập, kinh doanh, sáng tạo. Dù ở thời đại nào, tư duy chủ động, sẵn sàng vẫn luôn là giá trị cốt lõi.

Nếu “đi nhanh” thể hiện tốc độ, thì “đi xa” là biểu trưng cho tầm nhìn và sự bền bỉ. Xông đất không chỉ gửi gắm mong muốn suôn sẻ trong vài ngày đầu năm, mà còn hướng tới hành trình dài của cả năm, thậm chí là những mục tiêu lớn hơn trong đời người. Những lời chúc đầu năm vì thế luôn hướng tới tương lai lâu dài, chứ không chỉ niềm vui nhất thời.

Ngày nay, tục xông đất được thực hành linh hoạt hơn. Nhiều gia đình tự xông đất bằng cách một người trong nhà ra ngoài trước giao thừa rồi trở về mang theo cành lộc xuân. Dù hình thức thay đổi, bản chất vẫn là chủ động tạo khởi đầu tốt đẹp.

Xông đất cũng nằm trong chuỗi nghi thức đầu năm như xuất hành, hái lộc, chúc Tết, lì xì… Tất cả đều hướng tới mục tiêu “mở vận” bằng những hành động tích cực, lan tỏa tinh thần tốt lành.

Hiểu đúng mỹ tục để không mê tín

Tuy là mỹ tục đẹp, nhưng trên thực tế, tục xông đất ở một số nơi bị diễn giải lệch lạc. Có gia đình quá coi trọng chuyện hợp tuổi, đến mức khóa cửa chờ người “đã xem giờ”, thậm chí tỏ thái độ lạnh nhạt khi người đầu tiên bước vào không nằm trong danh sách lựa chọn. Điều này vô tình làm tổn thương các mối quan hệ thân tình – vốn là giá trị cốt lõi của văn hóa Tết.

Một số trường hợp khác lại lo âu thái quá, cho rằng chỉ cần xông đất “không hợp” là cả năm xui rủi, từ đó nảy sinh hành vi suy diễn, giải hạn mang màu sắc mê tín. Trên không gian mạng, các dịch vụ xem tuổi, thuê người xông đất, bán giờ đẹp xuất hiện dày đặc, khiến phong tục mang tính nhân văn bị thương mại hóa.

Theo TS Nguyễn Hoàng Điệp, đây là hệ quả của việc đánh đồng xông đất với nghi thức quyết định vận mệnh, trong khi bản chất của phong tục này chỉ mang ý nghĩa biểu trưng cho khởi đầu thuận hòa. Nhà nghiên cứu Nguyễn Ánh Hồng cũng nhấn mạnh, xông đất không phải “chìa khóa may rủi”, mà là cách gửi gắm niềm tin, nhắc nhau sống thiện chí, cởi mở ngay từ ngày đầu năm.

Hiểu đúng về tục xông đất là cách để giữ gìn mỹ tục trong hình hài lành mạnh, phù hợp với nhịp sống hiện đại. Giá trị lớn nhất của xông đất không nằm ở việc chọn ai hay tránh ai, mà ở thái độ con người đối với nhau trong khoảnh khắc khởi đầu năm mới.

Trong bối cảnh xã hội ngày càng gấp gáp, tinh thần của tục xông đất càng đáng suy ngẫm. Nó nhắc mỗi người rằng, muốn đi xa phải bắt đầu đúng, muốn đi nhanh cần tích cực và có niềm tin vững chắc.

Khi được hiểu và thực hành đúng, xông đất không níu giữ con người trong ràng buộc mê tín, mà nuôi dưỡng tinh thần lạc quan, sự tử tế và ý chí vươn lên – những yếu tố căn bản để mỗi người, mỗi gia đình và rộng hơn là xã hội có thể “đi nhanh” mà không vội vàng, “đi xa” mà không đánh mất chính mình trên hành trình hướng tới tương lai.