Lào Cai biến tài nguyên rừng thành sinh kế, lấy môi trường làm nền tảng giảm nghèo

Giữ rừng để tạo sinh kế lâu dài

Sau sáp nhập với tỉnh Yên Bái, tỉnh Lào Cai có 99 xã, phường, trong đó 95 xã thuộc vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi. Toàn tỉnh có hơn 1,02 triệu người dân tộc thiểu số, chiếm 57,6% dân số, với 33 thành phần dân tộc cùng sinh sống.

Địa hình chủ yếu là đồi núi, dân cư phân bố không đồng đều, đời sống của một bộ phận người dân còn phụ thuộc nhiều vào sản xuất nông, lâm nghiệp và khai thác tài nguyên thiên nhiên.

Trong bối cảnh đó, bảo vệ môi trường, tài nguyên rừng và nguồn nước không đơn thuần là nhiệm vụ quản lý nhà nước mà còn gắn trực tiếp với sinh kế, thu nhập và khả năng thoát nghèo của người dân.

Thực tế cho thấy, ở nhiều địa bàn vùng cao, rừng không chỉ có ý nghĩa phòng hộ, giữ đất, giữ nước, hạn chế lũ quét, sạt lở mà còn mang lại nguồn thu cho các hộ gia đình thông qua trồng rừng sản xuất, chăm sóc và bảo vệ rừng.

Nếu được khai thác hợp lý, tài nguyên rừng có thể trở thành nguồn lực kinh tế lâu dài, giúp người dân giảm phụ thuộc vào những phương thức sản xuất thiếu ổn định.

Theo Sở Dân tộc và Tôn giáo tỉnh Lào Cai, giai đoạn 2021 - 2025, nguồn vốn tín dụng ưu đãi đã hỗ trợ người dân đầu tư trồng 164.000ha rừng, 9.000ha cây ăn quả; mua hàng chục nghìn con gia súc; xây dựng hơn 59.000 công trình nước sạch, vệ sinh. Các nguồn lực này góp phần tạo việc làm, cải thiện điều kiện sinh hoạt và mở rộng cơ hội phát triển kinh tế cho người dân vùng khó khăn.

Đáng chú ý, việc hỗ trợ phát triển kinh tế lâm nghiệp không chỉ hướng đến tăng diện tích cây trồng mà còn tạo điều kiện để người dân từng bước chuyển từ khai thác tài nguyên tự nhiên sang chủ động gây trồng, chăm sóc và bảo vệ rừng.

Ở những địa bàn có diện tích rừng lớn, người dân có thể kết hợp trồng rừng sản xuất với bảo vệ diện tích rừng hiện có, phát triển cây dược liệu dưới tán rừng, chăn nuôi phù hợp với điều kiện tự nhiên. Đây là hướng đi có ý nghĩa đối với các hộ nghèo, bởi ngoài nguồn thu từ sản xuất, việc duy trì độ che phủ rừng còn giúp bảo vệ đất canh tác, nguồn nước tưới và hạn chế thiệt hại do thiên tai.

Tuy nhiên, để sinh kế từ rừng thực sự bền vững, bài toán đặt ra là phải hài hòa giữa lợi ích kinh tế trước mắt và trách nhiệm bảo vệ tài nguyên lâu dài. Người dân cần được tiếp cận nguồn vốn, cây giống, kỹ thuật lâm sinh, đồng thời có đầu ra ổn định cho các sản phẩm từ rừng.

Cùng với đó, công tác giao khoán, bảo vệ rừng cần gắn với quyền lợi thiết thực của cộng đồng. Khi người dân có thêm thu nhập từ việc giữ rừng, họ sẽ có động lực tham gia tuần tra, phát hiện và ngăn chặn các hành vi chặt phá rừng, lấn chiếm đất rừng, khai thác lâm sản trái phép.

Ở nhiều xã miền núi, địa hình chia cắt, dân cư sống phân tán khiến việc tổ chức thu gom, vận chuyển và xử lý rác thải gặp không ít khó khăn. Một số khu dân cư chưa có điểm tập kết rác phù hợp; rác sinh hoạt vẫn được xử lý bằng cách đốt, chôn lấp hoặc thải ra môi trường. Chất thải chăn nuôi, nước thải sinh hoạt nếu không được thu gom, xử lý cũng có nguy cơ gây ô nhiễm đất, nguồn nước và ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe cộng đồng.

Nhận thức rõ điều này, những năm qua, Lào Cai đã triển khai nhiều mô hình bảo vệ môi trường gắn với xây dựng nông thôn mới, phát huy vai trò của các tổ chức đoàn thể và cộng đồng dân cư.

Một trong những cách làm được chú trọng là vận động người dân thay đổi thói quen phân loại, thu gom và xử lý rác thải ngay tại hộ gia đình. Các mô hình như “Nhà sạch, vườn đẹp”, “Đường làng, ngõ xóm xanh - sạch - đẹp”, “Tổ phụ nữ phân loại rác thải tại nguồn”, “Tổ phụ nữ thu gom, phân loại, xử lý rác thải nhựa” được triển khai tại nhiều địa bàn.

Nước sạch, vệ sinh môi trường - nền tảng thoát nghèo

Đối với người dân miền núi, nước sạch không chỉ phục vụ sinh hoạt mà còn có ý nghĩa quan trọng đối với sức khỏe, sản xuất và phát triển kinh tế hộ gia đình.

Tại những địa bàn có địa hình cao, dân cư sống phân tán, việc tiếp cận nguồn nước hợp vệ sinh vẫn là thách thức. Nhiều hộ phải sử dụng nước từ khe, suối, mó nước hoặc công trình cấp nước quy mô nhỏ. Vào mùa mưa, nước dễ đục, nhiễm bẩn do đất đá, bùn thải; mùa khô, một số nguồn nước suy giảm, ảnh hưởng đến sinh hoạt và sản xuất.

Đặc biệt, tình trạng chăn nuôi gần nguồn nước, xả rác và nước thải trực tiếp ra suối, khe có thể làm suy giảm chất lượng nguồn nước mà nhiều hộ dân cùng sử dụng.

Vì vậy, bảo vệ nguồn nước cần được thực hiện đồng bộ từ đầu nguồn đến khu dân cư. Bên cạnh đầu tư, sửa chữa các công trình cấp nước tập trung, chính quyền cơ sở cần vận động người dân bảo vệ khu vực đầu nguồn, không chặt phá rừng phòng hộ, không chăn thả gia súc hoặc tập kết chất thải tại khu vực lấy nước.

Việc thành lập các tổ tự quản công trình nước sạch, phân công trách nhiệm kiểm tra, vệ sinh bể chứa, đường ống và kịp thời phát hiện sự cố cũng là giải pháp cần được duy trì. Khi người dân trực tiếp tham gia quản lý, vận hành công trình, ý thức bảo vệ tài sản chung được nâng lên, hạn chế tình trạng công trình được đầu tư nhưng nhanh chóng xuống cấp, không phát huy hiệu quả.

Theo thống kê về kết quả triển khai các chương trình giảm nghèo giai đoạn 2021 - 2025, nguồn vốn tín dụng ưu đãi đã góp phần xây dựng hơn 59.000 công trình nước sạch, vệ sinh trên địa bàn Lào Cai. Đây là nguồn lực quan trọng giúp các hộ gia đình cải thiện điều kiện sinh hoạt, từng bước khắc phục tình trạng thiếu nước sạch và thiếu công trình vệ sinh.

Có thể thấy, những công trình nước sạch tuy không trực tiếp tạo ra thu nhập nhưng lại giúp người dân giảm chi phí y tế, tiết kiệm thời gian lao động và nâng cao chất lượng cuộc sống. Đây chính là những yếu tố quan trọng để giảm nghèo đa chiều, thay vì chỉ tập trung vào việc tăng thu nhập.

Ngăn chặn những nguy cơ từ khai thác tài nguyên

Cùng với những nỗ lực cải thiện môi trường tại khu dân cư, công tác kiểm soát hoạt động khai thác khoáng sản, ngăn chặn phá rừng trái phép cũng có ý nghĩa đặc biệt đối với mục tiêu phát triển bền vững tại Lào Cai.

Đối với người dân nghèo, những tác động này có thể khiến sinh kế vốn đã khó khăn càng thêm bấp bênh. Đất sản xuất bị ảnh hưởng, nguồn nước sinh hoạt suy giảm, vật nuôi và cây trồng chịu tác động từ ô nhiễm môi trường sẽ trực tiếp làm giảm thu nhập của các hộ gia đình.

Theo ông Lưu Đức Cường, Chi cục trưởng Chi cục Bảo vệ môi trường tỉnh Lào Cai, yêu cầu đặt ra là phải tăng cường giám sát việc chấp hành quy định về bảo vệ môi trường trong hoạt động khai thác khoáng sản.

Các cơ quan chức năng cần kiểm tra việc thực hiện các biện pháp giảm bụi, xử lý nước thải, quản lý đất đá thải, phục hồi môi trường sau khai thác; kịp thời phát hiện, xử lý các trường hợp khai thác trái phép hoặc gây ô nhiễm.

Ở cấp xã, phường, chính quyền cơ sở cần phát huy vai trò giám sát địa bàn, chủ động nắm bắt phản ánh của người dân, không để những vi phạm nhỏ kéo dài, trở thành điểm nóng về môi trường.

Đối với lĩnh vực lâm nghiệp, việc phát hiện, ngăn chặn hành vi chặt phá rừng, lấn chiếm đất rừng, khai thác lâm sản trái phép cần được thực hiện thường xuyên. Các thôn bản có diện tích rừng lớn cần phát huy vai trò của trưởng thôn, người có uy tín, tổ bảo vệ rừng cộng đồng trong tuyên truyền, vận động và giám sát.

Giảm nghèo bền vững vì thế không chỉ là giúp người dân có thêm tiền vốn, cây giống hay con giống để phát triển sản xuất. Đó còn là tạo dựng điều kiện để họ có đất sản xuất tốt hơn, nguồn nước an toàn hơn, môi trường sống sạch hơn và nguồn sinh kế ổn định hơn.

Khi người dân được hưởng lợi từ rừng, có trách nhiệm với nguồn nước và chủ động giữ gìn môi trường sống, bảo vệ tài nguyên thiên nhiên sẽ trở thành nhu cầu tự thân của cộng đồng. Đây cũng là nền tảng để Lào Cai kết hợp hài hòa giữa phát triển kinh tế, bảo đảm an sinh xã hội và bảo vệ môi trường, hướng tới mục tiêu giảm nghèo thực chất, lâu dài ở vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi.