EPU nghiên cứu chuyển đổi một số chương trình đào tạo đáp ứng nhân lực tương lai

Đáp ứng sự thay đổi của việc làm và yêu cầu năng lực

Theo Báo cáo Việc làm năng lượng thế giới năm 2025 của Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA), việc làm trong lĩnh vực điện tiếp tục mở rộng, trong khi thị trường lao động vẫn thiếu nhân lực có kỹ năng, trong đó có các vị trí kỹ thuật ứng dụng và kỹ sư. Sự phát triển của nguồn điện, lưới điện và các hệ thống lưu trữ năng lượng vì vậy không chỉ đòi hỏi đầu tư về hạ tầng mà còn cần chuẩn bị nguồn nhân lực có năng lực chuyên môn phù hợp.

Trong thực tế sản xuất, yêu cầu đối với người làm kỹ thuật ngày càng có tính liên ngành. Kỹ sư điện có thể phải giải quyết các bài toán tích hợp năng lượng tái tạo, hệ thống lưu trữ và phụ tải linh hoạt; kỹ sư điều khiển cần kết hợp kiến thức về thiết bị, thuật toán, dữ liệu và an toàn hệ thống; trong khi kỹ sư cơ điện tử phải hiểu mối liên hệ giữa cơ cấu cơ khí, truyền động điện, cảm biến và phần mềm.

Sự thay đổi này đặt ra yêu cầu đối với chương trình đào tạo không chỉ ở kiến thức chuyên ngành mà còn ở khả năng thiết kế, phân tích, tích hợp, kiểm thử và giải quyết các vấn đề kỹ thuật trong thực tế.

Từ góc độ đào tạo, các nhóm năng lực cần được chú trọng gồm: thiết kế và phân tích hệ thống; tích hợp và kiểm thử; vận hành, quản lý dựa trên dữ liệu; nghiên cứu, phát triển sản phẩm và giải pháp kỹ thuật. Đây là những định hướng năng lực cần được chuẩn bị cho người học, không phải dự báo về số lượng tuyển dụng hay cam kết việc làm đối với từng ngành.

Đối với Trường Đại học Điện lực, đây cũng là cơ hội để tiếp tục đổi mới tổ chức quá trình học tập, giúp sinh viên tham gia sâu hơn vào các khâu xác lập yêu cầu, lựa chọn công nghệ, xây dựng phương án, thiết kế, thử nghiệm và cải tiến. Nền tảng kiến thức vững chắc cùng năng lực thực hành sẽ giúp người học thích ứng tốt hơn với những công nghệ mới có thể xuất hiện trong quá trình phát triển nghề nghiệp.

Chuyển đổi chương trình cần hướng tới chất lượng thực chất

Công nghệ kỹ thuật và kỹ thuật có những trọng tâm đào tạo khác nhau nhưng không nên được nhìn nhận đơn thuần theo cách phân cấp về chất lượng. Các chương trình công nghệ kỹ thuật thường chú trọng ứng dụng, triển khai, tích hợp, khai thác và cải tiến công nghệ; trong khi chương trình kỹ thuật có xu hướng tăng cường nền tảng khoa học, mô hình hóa, phân tích và thiết kế giải pháp cho các vấn đề phức tạp.

Việc nghiên cứu chuyển đổi vì vậy cần kế thừa thế mạnh về tính ứng dụng, đồng thời tăng cường chiều sâu phân tích, tư duy thiết kế và khả năng kiểm chứng, giải trình tính đúng đắn của giải pháp.

Chẳng hạn, với hệ thống lưu trữ năng lượng bằng pin (BESS), sinh viên không chỉ cần biết lựa chọn thiết bị, đấu nối, tích hợp điều khiển và kiểm tra vận hành. Ở mức độ cao hơn, người học cần có khả năng xác định yêu cầu về công suất, dung lượng; mô hình hóa tương tác với lưới điện; so sánh các phương án điều khiển; đánh giá rủi ro, chi phí vòng đời và kiểm chứng kết quả thông qua mô phỏng, thử nghiệm.

Điều đó cho thấy, hiệu quả của một chương trình đào tạo không thể chỉ được đánh giá qua việc thay đổi tên ngành, bổ sung một số học phần hoặc kéo dài thời gian đào tạo. Mỗi thay đổi cần trả lời rõ người học có thể thực hiện công việc gì, ở mức độ nào và bằng những minh chứng nào để xác định mức độ đáp ứng chuẩn đầu ra.

Chuẩn bị nguồn nhân lực cho các vị trí việc làm mới

Đối với định hướng Kỹ thuật điện, chương trình đào tạo có thể tăng cường năng lực phân tích hệ thống điện, thiết kế cung cấp điện, phối hợp bảo vệ, tích hợp năng lượng tái tạo và hệ thống lưu trữ. Người học được chuẩn bị để tham gia các công việc liên quan đến thiết kế điện, tính toán hệ thống, tích hợp BESS, kiểm thử và đánh giá các giải pháp sử dụng năng lượng.

Đối với Kỹ thuật điều khiển và tự động hóa, định hướng đào tạo có thể mở rộng từ lập trình, vận hành thiết bị sang mô hình hóa quá trình, thiết kế hệ thống điều khiển, tích hợp hệ thống và chẩn đoán dựa trên dữ liệu. Đây là nền tảng để người tốt nghiệp tiếp cận các công việc như thiết kế hệ thống điều khiển, tích hợp dây chuyền, thử nghiệm thuật toán, giám sát thiết bị và phát triển giải pháp bảo trì dự báo.

Trong lĩnh vực cơ khí, cơ điện tử và ô tô, cần tăng cường khả năng kết nối giữa thiết kế cơ cấu, vật liệu, truyền động, điện tử và điều khiển. Các nhiệm vụ học tập có thể tập trung vào thiết kế, kiểm thử cụm thiết bị, tích hợp robot, phát triển hệ thống cơ điện tử hoặc đánh giá hệ thống truyền động điện.

Đối với điện tử và viễn thông, chương trình có thể chú trọng thiết kế hệ thống đo lường, cảm biến, hệ thống nhúng và các giải pháp truyền thông phục vụ công nghiệp, năng lượng. Trong lĩnh vực năng lượng và môi trường, năng lực mô hình hóa, đánh giá hiệu suất, phân tích tác động và lựa chọn giải pháp kỹ thuật là những nền tảng quan trọng để người học tiếp cận các công việc liên quan đến sử dụng năng lượng hiệu quả, giảm phát thải và phát triển các hệ thống năng lượng mới.

Đối với lĩnh vực hạt nhân, việc đào tạo cần đặc biệt chú trọng nền tảng khoa học, đo lường, phân tích hệ thống, bảo đảm chất lượng và văn hóa an toàn. Chương trình đại học có vai trò tạo nền tảng để người học tiếp tục được đào tạo chuyên sâu theo từng vị trí việc làm. Đối với những công việc có yêu cầu riêng về chứng nhận, cấp phép hoặc huấn luyện tại cơ sở sử dụng lao động, người học vẫn phải đáp ứng đầy đủ các điều kiện theo quy định; văn bằng đại học không thay thế những yêu cầu này.

Các định hướng nghề nghiệp cần được nhìn nhận như một quá trình phát triển. Khi mới tốt nghiệp, người học cần có khả năng đảm nhiệm những nhiệm vụ phù hợp dưới sự hướng dẫn và kiểm soát chuyên môn. Cùng với kinh nghiệm và đào tạo tiếp tục, họ có thể phát triển lên các vị trí phụ trách thiết kế, quản lý kỹ thuật hoặc nghiên cứu và phát triển. Khả năng tiếp tục học tập, cập nhật kiến thức và thích ứng với sự thay đổi của công nghệ sẽ ngày càng trở thành một thành tố quan trọng của năng lực nghề nghiệp.

Bảo đảm các điều kiện để chuyển đổi có hiệu quả

Việc chuyển đổi chương trình đào tạo đặt ra nhiều yêu cầu về thiết kế chương trình. Việc tăng cường kiến thức toán học và khoa học chỉ thực sự có ý nghĩa khi được tích hợp với các học phần chuyên ngành, thí nghiệm và đồ án. Nhà trường cần rà soát toàn bộ cấu trúc chương trình, hạn chế trùng lặp và xây dựng các nhiệm vụ thiết kế có mức độ khó tăng dần, qua đó từng bước phát triển năng lực giải quyết vấn đề của sinh viên.

Đội ngũ giảng viên và môi trường học tập cũng là những yếu tố quan trọng. Giảng viên cần có chuyên môn phù hợp, khả năng hướng dẫn thiết kế và kinh nghiệm giải quyết các vấn đề thực tế. Hệ thống phòng thí nghiệm cần tạo điều kiện để sinh viên đo lường, thử nghiệm, phát hiện sai lệch và kiểm chứng mô hình. Cùng với đó, phần mềm, dữ liệu, học liệu và hợp tác với doanh nghiệp cần được tổ chức thành những điều kiện học tập thực chất, giúp sinh viên thường xuyên tiếp cận các bài toán thực tế.

Công tác đánh giá năng lực cũng cần được đổi mới. Một sản phẩm hoạt động được chưa phản ánh đầy đủ năng lực thiết kế của người học. Quá trình đánh giá cần quan tâm đến yêu cầu ban đầu, phương án được lựa chọn, các giả thiết tính toán, dữ liệu thử nghiệm, sai số và khả năng giải trình của sinh viên. Trong bối cảnh trí tuệ nhân tạo ngày càng được sử dụng rộng rãi trong tính toán và xây dựng báo cáo, việc đánh giá trực tiếp năng lực cá nhân càng cần được coi trọng.

Bên cạnh đó, việc chuyển đổi phải gắn với bảo đảm nguồn lực và quyền lợi của người học. Nhà trường cần có kế hoạch về kinh phí phát triển chương trình, bồi dưỡng đội ngũ, đầu tư và duy trì thiết bị, đồng thời bảo đảm quá trình đào tạo ổn định đối với các khóa sinh viên đang theo học. Những điều chỉnh liên quan đến chương trình cần được thông tin rõ về đối tượng áp dụng, nội dung, thời gian đào tạo và văn bằng, tránh tạo tâm lý rằng việc phát triển chương trình mới làm giảm giá trị của các chương trình đang đào tạo.

Nghiên cứu chuyển đổi có chọn lọc, phù hợp năng lực thực tế

Trên cơ sở định hướng phát triển, trước mắt có thể ưu tiên nghiên cứu hai hướng Kỹ thuật điện và Kỹ thuật điều khiển và tự động hóa. Đây là những lĩnh vực có sự liên kết chặt chẽ với các bài toán về hệ thống điện, năng lượng tái tạo, lưu trữ năng lượng, điều khiển và số hóa công nghiệp.

Tuy nhiên, việc lựa chọn chương trình để nghiên cứu, thí điểm cần được thực hiện trên cơ sở đối chiếu chương trình hiện hành, nhu cầu của đơn vị sử dụng lao động, năng lực đội ngũ và điều kiện thực nghiệm. Đây là định hướng nghiên cứu, không phải kết luận rằng các chương trình đã đủ điều kiện để triển khai theo ngành kỹ thuật tương ứng.

Bên cạnh đó, các lĩnh vực cơ khí, cơ điện tử, ô tô, điện tử - viễn thông, năng lượng và môi trường có thể được xem xét theo mức độ sẵn sàng. Những chương trình công nghệ kỹ thuật đang đáp ứng tốt nhu cầu xã hội vẫn cần tiếp tục được phát triển. Việc duy trì đồng thời các chương trình kỹ thuật và công nghệ kỹ thuật sẽ phù hợp nếu mỗi chương trình có mục tiêu đào tạo rõ ràng, chất lượng được bảo đảm và định hướng nghề nghiệp phù hợp.

Trong giai đoạn đầu, cần xây dựng bản đồ vị trí việc làm và năng lực đối với từng chương trình, với sự tham gia của doanh nghiệp, cựu sinh viên và chuyên gia. Trên cơ sở đó, Nhà trường có thể đối chiếu chuẩn đầu ra, học phần, đội ngũ giảng viên và cơ sở vật chất để xác định những nội dung cần giữ, tích hợp, nâng cấp hoặc bổ sung.

Chỉ sau khi hoàn thành quá trình thẩm định và đáp ứng đầy đủ các quy định, điều kiện triển khai, Nhà trường mới xem xét quyết định tuyển sinh chương trình thuộc ngành kỹ thuật tương ứng. Việc cập nhật tên và mã ngành theo danh mục ngành đào tạo của Nhà nước cũng cần được thực hiện đúng quy định và tách bạch với quá trình thiết kế, cải tiến nội dung đào tạo.

Trong giai đoạn thí điểm, nguồn lực cần được tập trung cho những chương trình có mức độ sẵn sàng cao. Doanh nghiệp có thể tham gia từ khâu xác định bài toán, cung cấp tình huống thực tế, phản biện sản phẩm học tập đến tổ chức thực tập. Các khoa phối hợp xây dựng học phần và đồ án liên ngành; công tác bảo đảm chất lượng theo dõi mức độ đạt chuẩn đầu ra. Kết quả đánh giá sẽ là cơ sở để tiếp tục cải tiến và xem xét khả năng mở rộng.

Hiệu quả của quá trình chuyển đổi cần được đánh giá bằng những kết quả cụ thể như khả năng giải quyết nhiệm vụ kỹ thuật của người học, chất lượng đồ án, năng lực thực nghiệm, phản hồi của đơn vị sử dụng lao động và sự phát triển nghề nghiệp sau tốt nghiệp. Các chỉ số việc làm cần được thu thập và theo dõi theo phương pháp phù hợp, không suy luận đơn thuần từ tên ngành hoặc sử dụng như một cam kết trước khi có kết quả thực tế.