Hội nghị Trung ương 2: Hướng tới một hệ sinh thái nghiên cứu hiện đại

* Tính tất yếu và khách quan của quá trình chuyển đổi

Theo Phó Giáo sư, Tiến sĩ Vũ Tuấn Hưng, Bí thư Đảng ủy, Viện trưởng Viện Khoa học xã hội vùng Nam Bộ, trong bối cảnh đất nước đang bước vào giai đoạn phát triển nhanh, bền vững, yêu cầu về chất lượng hoạch định đường lối, chính sách ngày càng cao, phức tạp và mang tính chiến lược dài hạn. Các vấn đề lớn như chuyển đổi mô hình tăng trưởng, quản trị quốc gia hiện đại, an ninh phi truyền thống hay phát triển văn hóa - con người đòi hỏi phải có sự nghiên cứu sâu sắc, độc lập, gắn trực tiếp với quá trình lãnh đạo của Đảng. Việc đưa các cơ quan nghiên cứu thuộc Chính phủ là Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam, Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam sang là đơn vị sự nghiệp công lập của Ban Chấp hành Trung ương là bước đi phù hợp nhằm rút ngắn khoảng cách giữa nghiên cứu lý luận và thực tiễn lãnh đạo, chỉ đạo.

Phó Giáo sư, Tiến sĩ Vũ Tuấn Hưng nhấn mạnh, khi các cơ quan nghiên cứu trực thuộc Trung ương, kết quả nghiên cứu có điều kiện tiếp cận trực tiếp hơn với quá trình xây dựng nghị quyết, chiến lược; từ đó nâng cao tính kịp thời, tính định hướng và tầm ảnh hưởng của khoa học đối với chính sách. Mặt khác, xu hướng quốc tế cũng cho thấy, nhiều quốc gia phát triển đã thiết lập các trung tâm nghiên cứu chiến lược trực thuộc các thiết chế quyền lực cao nhất nhằm bảo đảm tính nhất quán trong hoạch định chính sách. Do đó, chuyển đổi mô hình tổ chức các cơ quan nghiên cứu ở Việt Nam là phù hợp với quy luật phát triển chung.

Tiến sỹ Trần Quang Thắng, Viện trưởng Viện Kinh tế và Quản lý Thành phố Hồ Chí Minh cho rằng: Việc chuyển đổi mô hình quản lý của hai Viện Hàn lâm thành đơn vị sự nghiệp công lập của Ban Chấp hành Trung ương Đảng là một bước ngoặt mang tính chiến lược, tạo ra "cú hích" mạnh mẽ cho nền khoa học nước nhà. Sự thay đổi này không đơn thuần là thay đổi về mặt hành chính, mà là sự khẳng định vị thế của khoa học như một quốc sách hàng đầu. Việc đặt hai cơ quan nghiên cứu đầu não dưới sự chỉ đạo trực tiếp của Trung ương giúp rút ngắn khoảng cách giữa công tác nghiên cứu và hoạch định chính sách vĩ mô.

Khi tầm vóc của hai Viện Hàn lâm được nâng cao, tính tự chủ và trách nhiệm giải trình cũng tăng lên. Điều này thúc đẩy một môi trường học thuật liêm chính, thu hút nhân tài và mở rộng hợp tác quốc tế. Đây là nền tảng để khoa học Việt Nam không chỉ giải quyết các bài toán nội tại mà còn tự tin ghi danh trên bản đồ tri thức thế giới. Việc gắn kết chặt chẽ giữa "trí tuệ" và "quyết sách" sẽ biến khoa học thành động lực thực sự cho sự phát triển bền vững của quốc gia.

Một lợi ích rõ nét nhất của quá trình chuyển đổi là nâng cao vị thế của các cơ quan nghiên cứu. Từ chỗ chủ yếu đóng vai trò tư vấn cho cơ quan hành pháp, các tổ chức này sẽ trở thành những “trung tâm tham mưu chiến lược” trực tiếp phục vụ công tác lãnh đạo của Đảng. Điều này không chỉ nâng tầm ảnh hưởng mà còn gia tăng trách nhiệm, yêu cầu về chất lượng và chiều sâu của các công trình nghiên cứu.

Cùng với đó, việc chuyển đổi tạo điều kiện để thống nhất định hướng nghiên cứu với các mục tiêu phát triển dài hạn của đất nước. Các chương trình nghiên cứu sẽ gắn chặt hơn với các nghị quyết, chiến lược lớn, tránh tình trạng phân tán nguồn lực hay trùng lặp đề tài. Một vận hội quan trọng khác là khả năng huy động và kết nối nguồn lực. Khi trực thuộc Trung ương, các cơ quan nghiên cứu có điều kiện thuận lợi hơn trong việc phối hợp với các ban, bộ, ngành, địa phương cũng như mở rộng hợp tác quốc tế ở tầm chiến lược. Điều này góp phần hình thành các mạng lưới nghiên cứu liên ngành, liên khu vực, nâng cao năng lực cạnh tranh học thuật.

* Động lực quan trọng để nâng cao chất lượng hoạch định chính sách

Việc chuyển hai Viện Hàn lâm sang là đơn vị sự nghiệp công lập của Ban Chấp hành Trung ương Đảng là một thay đổi có ý nghĩa chiến lược, nhưng mức độ “cú hích” mạnh mẽ đến đâu chắc chắn sẽ còn phụ thuộc vào cách triển khai thực tế.

Phó Giáo sư, Tiến sĩ Vũ Tuấn Hưng cũng cho rằng, đi cùng với vận hội là những thách thức đáng kể. Trước hết là thách thức về thích ứng thể chế và cơ chế vận hành. Việc chuyển đổi từ mô hình trực thuộc Chính phủ sang là đơn vị sự nghiệp công lập  của Trung ương Đảng đòi hỏi phải điều chỉnh đồng bộ về chức năng, nhiệm vụ, quy trình hoạt động cũng như cơ chế tài chính và quản trị nội bộ. Nếu không được thiết kế hợp lý có thể dẫn đến những khoảng trống hoặc chồng chéo trong thực thi. Đối với đội ngũ cán bộ, nhà khoa học, yêu cầu đặt ra sẽ cao hơn nhiều. Không chỉ cần năng lực chuyên môn sâu, họ còn phải có tư duy chiến lược, khả năng dự báo và nhạy bén chính trị. Áp lực về chất lượng, tiến độ và tính ứng dụng của sản phẩm nghiên cứu sẽ ngày càng lớn, trong khi môi trường làm việc đòi hỏi tính kỷ luật và chuẩn mực cao hơn.

Một thách thức khác là làm thế nào để bảo đảm tính độc lập tương đối trong nghiên cứu khoa học. Khi gắn chặt với quá trình lãnh đạo, nguy cơ “hành chính hóa” hoạt động nghiên cứu có thể xuất hiện nếu không có cơ chế bảo vệ tự do học thuật ở mức cần thiết. Việc cân bằng giữa định hướng chính trị và tính khách quan khoa học vì vậy trở thành bài toán quan trọng, đặc biệt với vai trò nghiên cứu cơ bản của Viện Hàn lâm. Bên cạnh đó, vấn đề cạnh tranh và hội nhập quốc tế cũng đặt ra yêu cầu cấp thiết. Các cơ quan nghiên cứu không chỉ phục vụ trong nước mà còn phải khẳng định vị thế trên trường quốc tế. Điều này đòi hỏi đầu tư mạnh mẽ hơn về nguồn lực, phương pháp nghiên cứu và chuẩn mực học thuật.

Phó Giáo sư, Tiến sĩ Vũ Tuấn Hưng cho rằng, để quá trình chuyển đổi thực sự phát huy hiệu quả cần một cách tiếp cận tổng thể và nhất quán. Trong đó, trọng tâm là xây dựng cơ chế quản trị hiện đại, linh hoạt; tạo môi trường học thuật cởi mở, khuyến khích sáng tạo; đồng thời bảo đảm sự gắn kết chặt chẽ giữa nghiên cứu và thực tiễn lãnh đạo, quản lý. Quan trọng hơn cần coi đội ngũ trí thức, nhà khoa học là trung tâm của quá trình đổi mới. Chính họ sẽ quyết định chất lượng, uy tín và tầm ảnh hưởng của các cơ quan nghiên cứu trong vị thế mới.

Dưới góc độ quản lý, Tiến sỹ Trần Quang Thắng, thông tin, những yếu tố có thể tạo ra sự vươn mình như tăng quyền hạn và vị thế của hai Viện trong hệ thống chính trị; tăng tính kết nối giữa nghiên cứu và hoạch định chính sách; khả năng huy động nguồn lực tốt hơn; định hướng rõ ràng hơn cho nghiên cứu khoa học xã hội, nhân văn và khoa học – công nghệ. Tuy nhiên, rất cần lưu ý cách triển khai thực tế, đặc biệt là cơ chế vận hành, tài chính, nhân sự và môi trường nghiên cứu. Đó là cách tổ chức lại bộ máy và cơ chế vận hành; mức độ trao quyền thực chất cho hoạt động nghiên cứu; khả năng thu hút và giữ chân nhân tài; cơ chế tài chính, đặt hàng nghiên cứu, đánh giá kết quả; cuối cùng là mức độ phối hợp giữa hai Viện Hàn lâm và các cơ quan hoạch định chính sách.

Có thể khẳng định, việc chuyển các cơ quan nghiên cứu sang là đơn vị sự nghiệp công lập của Ban Chấp hành Trung ương là một bước đi chiến lược, phù hợp với yêu cầu phát triển của đất nước trong giai đoạn mới. Nếu được triển khai đúng hướng, đây sẽ là động lực quan trọng để nâng cao chất lượng hoạch định chính sách, đồng thời khẳng định vai trò của khoa học trong sự nghiệp xây dựng và phát triển quốc gia trong thời gian tới./.

Anh Tuấn - Xuân Khu