Hiệp ước New START kết thúc do hết thời?

Sự sụp đổ của hiệp ước cuối cùng

Trong thông báo hôm 4 tháng 2, Bộ Ngoại giao Nga cho biết vẫn chưa nhận được bất kỳ phản hồi chính thức nào từ Mỹ về việc gia hạn hiệp ước này.

Nga sẽ sẵn sàng đáp trả dứt khoát các mối đe dọa tiềm tàng, nhưng vẫn sẽ mở cửa đối thoại sau khi thỏa thuận kiểm soát vũ khí chiến lược cuối cùng với Mỹ hết hiệu lực, tuyên bố cho biết thêm.

Tháng 9 năm ngoái, Tổng thống Nga Vladimir Putin đã công khai đưa ra một đề xuất tạm thời, đề nghị tiếp tục tuân thủ các giới hạn về vũ khí trong hiệp ước thêm một năm nữa sau khi hiệp ước hết hạn vào ngày 5 tháng 2, với điều kiện Mỹ có động thái tương tự.

"Những ý kiến ​​của chúng tôi đã cố tình bị phớt lờ", Bộ này cho biết. Moscow hiện cho rằng "các bên tham gia Hiệp ước New START không còn bị ràng buộc bởi bất kỳ nghĩa vụ hay tuyên bố tương xứng nào nữa", Bộ này nhấn mạnh và cho biết thêm:

"Liên bang Nga dự định hành động một cách có trách nhiệm và cân bằng, xây dựng chính sách trong lĩnh vực vũ khí tấn công chiến lược trên cơ sở phân tích kỹ lưỡng chính sách quân sự của Mỹ và tình hình tổng thể trong lĩnh vực chiến lược".

Đồng thời, Moscow vẫn sẵn sàng tìm kiếm các biện pháp chính trị và ngoại giao để "ổn định toàn diện tình hình chiến lược trên cơ sở các giải pháp đối thoại bình đẳng và cùng có lợi", Bộ Ngoại giao Nga cho biết.

Hiệp ước New START, được ký kết năm 2010 và gia hạn năm 2021, giới hạn số lượng đầu đạn hạt nhân chiến lược và bệ phóng được triển khai, đồng thời quy định các cơ chế giám sát đối với kho vũ khí của cả Nga và Mỹ.

Năm 2023, Moscow đã đình chỉ các cơ chế kiểm chứng của hiệp ước, viện dẫn các cuộc tấn công của Ukraine vào các yếu tố răn đe hạt nhân của Nga và cáo buộc phương Tây tích cực can thiệp.

Trong khi đó, việc Hiệp ước New START hết hiệu lực sẽ khiến hai siêu cường hạt nhân lớn nhất thế giới không còn bất kỳ cơ chế kiểm soát nào đối với kho vũ khí hạt nhân của họ.

Tuần trước, Bản tin của các nhà khoa học nguyên tử đã dịch chuyển "Đồng hồ Ngày tận thế" tiến gần hơn năm giây về phía nửa đêm và cảnh báo về một "cuộc chạy đua vũ trang toàn diện" sắp xảy ra giữa các cường quốc lớn.

New START đã hết thời?

Theo RT, thế giới hiện đang trong trạng thái chờ đợi thầm lặng khi Hiệp ước New START hết hiệu lực, vốn đã ngăn chặn sự phổ biến vũ khí hạt nhân trong 15 năm, giờ trở thành dĩ vãng. Khó có thể tìm thấy ai coi nhẹ chủ đề vũ khí hạt nhân.

Tuy nhiên – đặc biệt là đối với những người không trải qua sự cuồng loạn thời Chiến tranh Lạnh – thật khó để gạt bỏ một câu hỏi cấp bách: Liệu New START còn phù hợp trong thế giới ngày nay?

Kirill Koktysh, một thành viên của Hội đồng Quan hệ Quốc tế Nga nhận xét rằng cán cân quyền lực đã thay đổi, Trung Quốc nổi lên như một yếu tố quan trọng, và các loại vũ khí mới nằm ngoài các thỏa thuận hiện có đang được phát triển.

Thật vậy, các công nghệ mới – tên lửa siêu thanh, vũ khí mạng, hệ thống quỹ đạo – đang làm mờ đi ranh giới của các hiệp ước cũ. Điều này đã đúng trong thời Tổng thống Reagan với Sáng kiến ​​Phòng thủ Chiến lược đầy tham vọng của ông, và thậm chí còn phù hợp hơn ngày nay.

Có vẻ như các hệ thống như Sarmat, Poseidon và Oreshnik của Nga có thể làm nghiêng cán cân về phía Moscow – vậy tại sao phải bận tâm đến các thỏa thuận?

Tuy nhiên, người ta không thể không nhớ lại tháng 10 năm 1962, khi Tổng thống Kennedy và nhà lãnh đạo Liên Xô Khrushchev đứng trên bờ vực chiến tranh hạt nhân, hoặc năm 1983, khi một báo động giả trong hệ thống cảnh báo sớm của Liên Xô suýt nữa đã gây ra một cuộc tấn công trả đũa.

Dù sao đi nữa, cũng như xưa kia, những câu hỏi này chỉ có thể được trả lời ở cấp cao nhất. Tổng thống Putin dường như vẫn sẵn sàng đàm phán, nhưng nhiều điều phụ thuộc vào Tổng thống Trump.

Chuyên gia Koktysh chỉ ra rằng ông Trump "thường có quan điểm hoài nghi về các hiệp ước kiểm soát vũ khí hạt nhân". Tuy nhiên, Moscow và Washington từ lâu đã nhận thức được sự cần thiết phải kiềm chế một cách hợp lý.

Cả hai đều biết rằng việc tích trữ vũ khí có thể dẫn đến những biện pháp tương ứng, và thường rất không mong muốn. Liệu ông Trump có muốn kiềm chế hay không? Đó là điều chúng ta không thể dự đoán được.