Văn hóa đọc chuyển mình trong kỷ nguyên số

Không chỉ khuyến khích đọc sách, các chương trình năm nay nhấn mạnh sự chuyển mình của văn hóa đọc trong kỷ nguyên số, khi tri thức lan tỏa mạnh mẽ ngoài trang giấy.

Thay đổi cách hiện diện của văn hóa đọc

Quan sát kỹ đời sống xuất bản và sự vận động của thị trường sách, có thể thấy một thực tế khác: Sách vẫn được in mới đều đặn, các đầu sách dịch liên tục xuất hiện, nhiều thể loại cùng tồn tại và tìm được độc giả riêng.

Nhà thơ Trần Đăng Khoa nhận định: “Thị trường sách vẫn đang vận hành sôi động. Tại các hiệu sách, số lượng đầu sách rất phong phú. Nhiều tác phẩm quốc tế vừa ra mắt hoặc đoạt giải thưởng lớn đã ngay lập tức được dịch và phát hành tại Việt Nam, với sự tham gia của nhiều đơn vị xuất bản khác nhau. Một thị trường chỉ có thể duy trì nhịp độ xuất bản như vậy khi vẫn có người đọc”.

Ngoài không gian nhà sách, việc đọc ngày nay còn xuất hiện theo nhiều cách khác. Một cuốn sách có thể được biết đến qua một đoạn video ngắn, bài giới thiệu hay trích dẫn lan truyền trên mạng xã hội. Khi con đường đến với sách trở nên đa dạng hơn, việc đọc cũng không còn mang một hình thức duy nhất.

Cùng quan điểm, nhà thơ Nguyễn Phong Việt cũng nhìn nhận, nhu cầu đọc vẫn hiện diện rõ ràng, chỉ là đang thay đổi cách biểu hiện.Theo anh, giới trẻ ngày nay có thể không còn dành hàng giờ liền cho một cuốn sách, nhưng vẫn tiếp xúc với chữ nghĩa theo nhiều cách: Đọc từng đoạn ngắn, nghe sách nói, hoặc tìm đến một cuốn sách từ những gợi ý trên mạng.

Lệch pha trong thói quen đọc và bài toán của thị trường sách

Nhà thơ Trần Đăng Khoa chỉ ra một thực tế đáng suy nghĩ: “Học sinh, sinh viên hiện nay chỉ học theo chương trình trong nhà trường thôi đã quá nặng nề. Các con không còn nhiều thời gian để đọc sách khác”. Áp lực học tập khiến việc đọc ngoài chương trình bị thu hẹp, làm giảm cơ hội tiếp cận những nguồn tri thức đa dạng.

Trong cơ cấu xuất bản hiện nay, sách giáo khoa, giáo trình chiếm khoảng 70-80%. Theo nhà thơ Nguyễn Phong Việt, con số này cho thấy sự mất cân đối đáng kể giữa các dòng sách. Khi thị trường nghiêng mạnh về sách phục vụ giáo dục chính quy, các thể loại khác như văn học, nghiên cứu, kỹ năng sống hay sách chuyên sâu khó có điều kiện phát triển tương xứng, từ đó hạn chế sự đa dạng lựa chọn đọc.

Chênh lệch trong cơ cấu cũng ảnh hưởng trực tiếp đến đời sống người làm sách. Nhà thơ Nguyễn Phong Việt chia sẻ: “Với các tác giả ở các thể loại khác, thu nhập từ bản quyền sách ở mức rất thấp. Khi số lượng in phổ biến chỉ khoảng 1.000-2.000 bản, với tỉ lệ nhuận bút dao động 8-10% giá bìa”.

Việc sáng tác ở các lĩnh vực ngoài giáo dục chưa mang lại nguồn thu ổn định khiến nhiều tác giả khó toàn tâm đầu tư cho các dự án dài hơi. Khi điều kiện kinh tế không đảm bảo, chất lượng và chiều sâu của tác phẩm cũng khó được duy trì bền vững.

Ở một góc độ khác, sự thay đổi trong cách tiếp nhận nội dung cũng góp phần làm gia tăng sự lệch pha này. Người đọc ngày nay có thể tiếp cận thông tin nhanh hơn qua các đoạn trích, bản tóm lược hay nội dung ngắn trên mạng xã hội như Tiktok, Facebook, YouTube… Tuy nhiên, việc đọc theo từng mẩu nhỏ, khiến quá trình tiếp nhận tri thức trở nên rời rạc, khó tích lũy và thiếu chiều sâu.

Từ những bất cập đó, việc phát triển văn hóa đọc không thể chỉ đặt lên vai người đọc, mà cần sự tham gia của nhiều phía. Nhà thơ Nguyễn Phong Việt đề xuất, từ phía trường học nên có thêm các tiết đọc sách, bình luận về sách để gia tăng nhu cầu đọc của học sinh.

Anh cho rằng, cần có cơ chế giảm thiểu sách giả, sách lậu, tăng nhuận bút cho tác giả và kéo giảm chi phí làm sách, giúp những cuốn sách có giá trị đến được với người đọc ở mức giá hợp lý, từ đó tạo nền tảng cho thị trường phát triển bền vững.