Giảm thủ tục, tăng số hóa, mở rộng quản lý hải quan hàng hóa qua thương mại điện tử

Thứ trưởng Bộ Tài chính Lê Tấn Cận giới thiệu Luật Sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Hải quan. Ảnh: Như Ý

Ngày 10/9, Văn phòng Chủ tịch nước tổ chức họp báo công bố Lệnh của Chủ tịch nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam công bố các luật được Quốc hội khóa XVI thông qua tại Kỳ họp không thường lệ thứ Nhất, trong đó có Luật Sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Hải quan.

Cắt giảm thủ tục, tạo thuận lợi hơn cho doanh nghiệp

Giới thiệu Luật Sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Hải quan, Thứ trưởng Bộ Tài chính Lê Tấn Cận cho biết, Luật số 11/2026/QH16 được Quốc hội thông qua ngày 23/8/2026, có hiệu lực thi hành từ ngày 1/3/2027.

Luật Hải quan số 54/2014/QH13 sau 12 năm thực hiện đã được sửa đổi, bổ sung 5 lần. Tuy nhiên, trước yêu cầu tái thiết kế quy trình nghiệp vụ, xây dựng hệ thống hải quan số, hải quan thông minh, tăng cường quản lý hải quan, tạo thuận lợi cho thương mại và bảo đảm phù hợp với các quy định quốc tế, pháp luật có liên quan, việc tiếp tục sửa đổi Luật là cần thiết.

Theo đó, Luật sửa đổi lần này hướng tới tạo cơ sở pháp lý cho việc tái thiết kế quy trình quản lý hải quan, tái cấu trúc hệ thống công nghệ thông tin và tăng cường kết nối dữ liệu liên thông giữa các bộ, ngành và chính quyền địa phương.

Đồng thời, Luật đẩy mạnh cắt giảm, đơn giản hóa thủ tục hành chính, giảm chi phí thực hiện thủ tục; tăng cường phân cấp, phân quyền cho hải quan địa phương; thúc đẩy sự tuân thủ tự nguyện trên cơ sở phân loại mức độ tuân thủ pháp luật và mức độ rủi ro của người nộp thuế, người khai hải quan.

Một trong những nội dung trọng tâm của Luật sửa đổi là cắt giảm, đơn giản hóa thủ tục hành chính và thúc đẩy thực hiện hải quan số. Các thủ tục hành chính hải quan được đơn giản hóa thông qua việc sửa đổi, bổ sung quy định về hồ sơ hải quan, Cơ chế một cửa quốc gia, quản lý rủi ro, quản lý tuân thủ và kiểm tra hồ sơ hải quan.

Đáng chú ý, Luật bỏ điều kiện đối với đại lý làm thủ tục hải quan và nhân viên đại lý làm thủ tục hải quan, phù hợp với Luật Đầu tư số 143/2025/QH15.

Thời hạn lưu giữ hàng hóa gửi kho ngoại quan, tại địa điểm kinh doanh hàng miễn thuế và thời hạn lưu giữ hàng hóa đưa vào địa điểm thu gom hàng lẻ cũng được tăng lên; đồng thời bỏ quy định về thủ tục xin gia hạn. Đối với kho ngoại quan và địa điểm thu gom hàng lẻ, Luật giảm yêu cầu báo cáo của doanh nghiệp, tăng cường ứng dụng công nghệ thông tin trong quản lý.

Một số thủ tục kiểm tra, giám sát cũng được thiết kế theo hướng đơn giản hơn. Đối với hàng hóa vận chuyển chịu sự giám sát hải quan, người khai hải quan thực hiện thông báo với cơ quan hải quan, không phải đăng ký và chờ cơ quan hải quan chấp nhận.

Luật cũng sửa đổi, bổ sung quy định về khai bổ sung và phân cấp Bộ trưởng Bộ Tài chính quy định chi tiết nội dung này; đồng thời phân cấp cho Bộ trưởng Bộ Tài chính quyết định các trường hợp đặc biệt khác được miễn kiểm tra thực tế hàng hóa.

Bộ Tài chính được giao quy định chi tiết về thủ tục hải quan, kiểm tra, giám sát hải quan đối với hàng hóa xuất khẩu, nhập khẩu qua dịch vụ bưu chính, chuyển phát nhanh.

Những thay đổi này cùng với việc tăng cường ứng dụng công nghệ thông tin được kỳ vọng góp phần chuyển phương thức quản lý từ xử lý thủ công sang quản lý dựa trên dữ liệu, rủi ro và mức độ tuân thủ, qua đó tạo thuận lợi hơn cho hoạt động xuất nhập khẩu.

Bổ sung khung pháp lý cho thương mại điện tử, logistics và quản lý rủi ro

Một điểm mới đáng chú ý là Luật bổ sung Điều 16a về kiểm tra, giám sát hải quan đối với hàng hóa xuất khẩu, nhập khẩu qua nền tảng thương mại điện tử. Quy định này nhằm bảo đảm cơ sở pháp lý cho việc triển khai quản lý hải quan đối với hàng hóa xuất khẩu, nhập khẩu qua nền tảng thương mại điện tử, phù hợp với Luật Thương mại điện tử và thực tiễn phát triển của hoạt động thương mại xuyên biên giới.

Luật cũng bổ sung khái niệm “địa điểm kinh doanh hàng miễn thuế”, đồng thời sửa đổi, bổ sung các khái niệm “kho ngoại quan”, “người khai hải quan” để phù hợp hơn với thực tế hoạt động thương mại và các quy định của Luật Thương mại điện tử, Luật Bưu chính cùng pháp luật có liên quan.

Không gian bố trí các địa điểm phục vụ hoạt động logistics và quản lý hải quan cũng được mở rộng. Theo đó, kho ngoại quan, địa điểm thu gom hàng lẻ, địa điểm tập kết, kiểm tra, giám sát hàng hóa xuất khẩu, nhập khẩu có thể được thành lập tại khu thương mại tự do, trung tâm logistics, khu công nghệ số tập trung và cụm công nghiệp.

Luật đồng thời bổ sung quyền và nghĩa vụ của doanh nghiệp kinh doanh hàng miễn thuế; trách nhiệm của cơ quan, tổ chức, cá nhân có thẩm quyền khi quy hoạch, thiết kế xây dựng liên quan đến khu thương mại tự do.

Một nội dung khác liên quan trực tiếp đến quản lý hàng hóa tồn đọng là bổ sung trách nhiệm của doanh nghiệp kinh doanh kho, bãi, cảng trong việc thực hiện tiêu hủy đối với hàng hóa tồn đọng gây ô nhiễm môi trường.

Cùng với việc tạo thuận lợi, Luật tiếp tục tăng cường công cụ quản lý dựa trên rủi ro. Cơ quan hải quan được bổ sung quyền chủ động tạm dừng hàng hóa quá cảnh khi có căn cứ rõ ràng để nghi ngờ hàng hóa giả mạo về sở hữu trí tuệ.

Quy định này được đồng bộ với Luật Sở hữu trí tuệ sửa đổi, bổ sung theo hướng trao quyền cho cơ quan hải quan chủ động tạm dừng đối với trường hợp nghi ngờ hàng hóa quá cảnh là hàng hóa giả mạo về sở hữu trí tuệ.

Toàn cảnh cuộc họp báo. Ảnh: Như Ý.

Đối với kiểm tra sau thông quan, Luật Sửa đổi, bổ sung nguyên tắc kiểm tra; đồng thời điều chỉnh thời hạn kiểm tra sau thông quan và gia hạn từ “10 ngày làm việc” thành “không quá 20 ngày”, đồng thời giao Chính phủ quy định chi tiết các nội dung liên quan.

Luật cũng bổ sung nguyên tắc áp dụng Luật Hải quan trong trường hợp luật khác có quy định về thủ tục hải quan, kiểm tra, giám sát, kiểm soát hải quan, chế độ ưu tiên đối với doanh nghiệp khác với quy định của Luật Hải quan, trừ Luật Phát triển đô thị, Luật Thủ đô và các nghị quyết của Quốc hội quy định cơ chế, chính sách đặc biệt, đặc thù.

Bên cạnh đó, một số quy định được sửa đổi, bổ sung nhằm bảo đảm thống nhất trong thực hiện pháp luật, như quy định về mã số hàng hóa thuộc Danh mục hàng hóa xuất khẩu, nhập khẩu theo giấy phép, theo điều kiện và Danh mục hàng hóa thuộc đối tượng kiểm tra chuyên ngành, bảo đảm thống nhất với mã số hàng hóa theo Danh mục hàng hóa xuất khẩu, nhập khẩu Việt Nam.

Luật cũng bổ sung quy định về hàng hóa trung chuyển là hàng hóa vận chuyển chịu sự giám sát hải quan; sửa đổi trách nhiệm của cơ quan hải quan trong tổ chức thu thuế và các khoản thu khác để bảo đảm thống nhất với Luật Quản lý thuế; sửa quy định về trị giá hải quan đối với hàng hóa xuất khẩu và bãi bỏ các nội dung về kho bảo thuế.

Bộ Tài chính được giao quy định chi tiết về thủ tục hải quan, kiểm tra, giám sát hải quan đối với hàng hóa xuất khẩu, nhập khẩu qua dịch vụ bưu chính, chuyển phát nhanh.

Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Hải quan cũng đồng thời sửa đổi một số quy định tại Luật Sở hữu trí tuệ, Luật Tổ chức cơ quan điều tra hình sự, Bộ luật Tố tụng hình sự và Luật Xử lý vi phạm hành chính, nhằm bảo đảm thống nhất với chức danh, tên gọi, chức năng, nhiệm vụ theo mô hình tổ chức bộ máy hiện nay.

Với các nhóm sửa đổi trên, Luật Hải quan số 11/2026/QH16 vừa tạo thêm dư địa để đơn giản hóa thủ tục, giảm chi phí và thúc đẩy chuyển đổi số, vừa hoàn thiện các công cụ quản lý, kiểm tra và kiểm soát hải quan. Đây là cơ sở pháp lý quan trọng để tiếp tục hiện đại hóa hoạt động hải quan, đáp ứng yêu cầu phát triển thương mại, logistics và thương mại điện tử trong giai đoạn mới.